«جان‌های ماه دی»؛ روایت یک پژوهش از زندگی دیجیتال کشته‌شدگان اعتراضات

گزارشی با عنوان «جان‌های ماه دی» با بررسی گسترده داده‌های دیجیتال و صفحه‌های اینستاگرامی کشته‌شدگان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، تلاش کرده تصویری چند بعدی از زندگی، علایق، الگوهای فرهنگی و ویژگی‌های اجتماعی آنان ارائه دهد.

در این گزارش به قلم ابوالفضل حاجی‌زادگان که در مشق‌نو منتشر شده، حسین طهرانچی، جوان ۳۱ ساله‌ای که در معرفی صفحه اینستاگرام خود نوشته بود «اگر نبودم، مرا در چیزهایی پیدا کنید که دوستشان داشتم»، به‌عنوان یکی از نمونه‌های مورد بررسی معرفی شده است. نویسنده گزارش تأکید می‌کند که در کنار او، ده‌ها فرد دیگر نیز با سبک زندگی و روایت‌های شخصی مشابه، در جریان اعتراضات جان خود را از دست داده‌اند.

بر اساس این پژوهش، داده‌های جمع‌آوری‌شده از ۹۵۷ کشته‌شده در اعتراضات، از جمله ۴۷۷ صفحه فعال اینستاگرامی، مبنای تحلیل قرار گرفته است. از میان این صفحات، ۳۰۶ اکانت به‌صورت عمومی قابل دسترسی بوده و امکان بررسی محتوای آن‌ها وجود داشته است.

پراکندگی جغرافیایی و ویژگی‌های جمعیتی

در بخش تحلیل جمعیت‌شناختی، گزارش نشان می‌دهد که حدود ۲۳ درصد از کشته‌شدگان ساکن تهران بوده‌اند و پس از آن، شهرهای کرج، اصفهان، مشهد و رشت بیشترین سهم را داشته‌اند. در سطح استانی نیز استان‌های تهران، اصفهان و البرز در صدر قرار دارند.

از نظر سنی، حدود دو سوم کشته‌شدگان زیر ۳۰ سال بوده‌اند؛ موضوعی که به گفته گزارش، نشان‌دهنده نقش پررنگ جوانان و نوجوانان در اعتراضات است. همچنین از نظر شغلی، بیشترین فراوانی مربوط به دانش‌آموزان و دانشجویان بوده و در میان مشاغل ثبت‌شده، طیف گسترده‌ای از مشاغل خدماتی و آزاد دیده می‌شود.

جنسیت و تغییرات الگوهای مشارکت

در بخش دیگری از این پژوهش آمده است که سهم زنان در میان کشته‌شدگان نسبت به اعتراضات سال ۱۴۰۱ افزایش یافته و به ۱۳ درصد رسیده است. این موضوع، به‌عنوان نشانه‌ای از تغییر الگوهای مشارکت اجتماعی در اعتراضات اخیر تفسیر شده است.

شبکه‌های اجتماعی، مرجعیت و فرهنگ اعتراضی

یکی از بخش‌های اصلی گزارش به تحلیل شبکه‌های ارتباطی در اینستاگرام اختصاص دارد. بر اساس شاخص‌های «مرجعیت» و «درجه ورودی (in-degree)»، چهره‌هایی مانند رضا پهلوی، علی کریمی، علی دایی، توماج صالحی، شاهین نجفی و برخی رپرهای ایرانی از جمله شایع، یاس و هیچکس در میان پرمخاطب‌ترین و اثرگذارترین صفحات قرار داشته‌اند.

در این تحلیل، رپرهای ایرانی به‌عنوان یک جریان فرهنگی تاثیرگذار در میان جوانان معرفی شده‌اند؛ جریانی که به گفته نویسنده، مفاهیمی مانند اعتراض، خشم، امید و مقاومت را در قالب موسیقی بازتاب داده است.

روند محتوایی و تغییر احساسات

گزارش همچنین با بررسی بیش از ۷۹۰۰ پست اینستاگرامی منتشر شده توسط افراد مورد مطالعه، به تغییرات محتوایی در طول زمان پرداخته است. بر اساس این داده‌ها، سهم پست‌های مرتبط با سبک زندگی و کسب‌وکار در سال‌های اخیر افزایش یافته، در حالی که محتوای صرفاً سیاسی نوسان داشته است.

در بخش تحلیل احساسات، یافته‌ها نشان می‌دهد که فاصله میان احساسات مثبت و منفی در پست‌ها طی سال‌های اخیر کاهش یافته و در سال ۱۴۰۴ به کمترین میزان خود رسیده است. همچنین احساساتی مانند «تاب‌آوری» و «اعتراض» در مقایسه با سال‌های گذشته افزایش یافته‌اند.

در جمع‌بندی این پژوهش آمده است که اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ را نمی‌توان صرفاً به یک رویداد ناگهانی یا واکنشی ساده نسبت داد، بلکه باید آن را در امتداد مسیرهای اجتماعی، فرهنگی و دیجیتال سال‌های گذشته تحلیل کرد.

نویسنده گزارش تأکید می‌کند که در میان بخش‌های مختلف جامعه معترض، یک الگوی مشترک قابل مشاهده است: حرکت از «غم و نارضایتی منفعلانه» به سمت «تاب‌آوری و مقاومت فعال».

در پایان این گزارش آمده است که تلاش برای تقلیل اعتراضات به عوامل سطحی یا مقطعی، نمی‌تواند پیچیدگی‌های زیست اجتماعی و فرهنگی نسل جوان را توضیح دهد؛ نسلی که بخش مهمی از هویت خود را در فضای دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی بازتاب می‌دهد.