زنان تاثیرگذار، زابل استپانیان بارتو، تلگرافچی زن

«ایران‌وایر» سال گذشته اولین جلد از کتاب «زنان تاثیرگذار ایران» را به‌صورت دیجیتال منتشر کرد. نسخه چاپی این کتاب چند ماه پیش توسط انتشارات «ناکجا» منتشر شد. این کتاب، روایت ۱۰۰ زنی است که بر پیرامون خود، جامعه، علم، هنر، سیاست، فرهنگ، ورزش، اقتصاد و تکنولوژی تاثیر گذاشته‌، از موانع نظام نابرابر جنسیتی نهراسیده‌ و مسیری را برای رشد و دست‌یابی زنان ایران به حق برابر انسانی خویش هموار کرده‌اند. انتخاب‌کنندگان این فهرست، مخاطبانی هستند که باور دارند از این زنان تاثیر گرفته‌اند.

پس از انتشار نسخه دیجیتال کتاب زنان تاثیرگذار، از شما مخاطبان «ایران‌وایر» خواستیم اگر نام زنی که به نظرتان تاثیرگذار بوده است را در این فهرست نمی‌بینید، نام و دلیل آن که او را تاثیرگذار می‌دانید، برای ما به ایمیل [email protected]  بفرستید.

در مدت چند ماه، ایمیل‌های زیادی از شما دریافت‌ کردیم و نام‌های زیادی بر پایه انتخاب‌های شما برای جلدهای بعدی کتاب جمع‌آوری شدند. منتخبان می‌توانند در هر عرصه‌ای، از فرهنگ، علم، آموزش، پژوهش و کنش‌گری گرفته تا هنر، ورزش، فعالیت‌های خیریه، سیاست، تکنولوژی، کارآفرینی، نوآوری، اقتصاد و ادبیات گام‌های موثری برداشته باشند.

اگر شما هم زنی تاثیرگذار می‌شناسید، در انتخاب‌های ما سهیم شوید. زندگی‌نامه زنان تاثیرگذار پیشنهادی شما (پس از تایید توسط تیم «ایران‌وایر»)، ابتدا در سایت منتشر می‌شود و در گام بعدی، به جلدهای بعدی کتاب زنان تاثیرگذار راه می‌یابد.

جلد اول کتاب زنان تاثیرگذار را، می‌توانید از این لینک دانلود کنید.

***

«شاه. به. اصفهان. رسید. » این دو خط ممکن است یکی از  هزاران تلگرافی باشد که تلگراف‌چی جلفای اصفهان به پایتخت و شهرهای دیگر فرستاد. دو ضربه نقطه، یک ضربه نقطه، الفبای مورس که تلگراف‌چی از پدرش آموخته بود؛ نامش زابل استپانیان بارتو بود، نخستین تلگراف‌چی زن ایران.

زابل استپانیان بارتو یکی از ده‌ها دختران ارمنی بود که در دورانی که زنان مسلمان کمتر می‌توانستند از چارچوب بسته خانه‌هایشان بیرون بیایند، هر روز به تلگراف‌خانه پدرش در جلفای اصفهان می‌رفت تا الفبای مورس را از پدرش بیاموزد. او  در زمان‌هایی که پدر کارش زیاد بود و باید تلگراف‌ها را به صاحبانش می‌رساند پای دستگاه می‌نشست و تلگراف‌ها را ترجمه و یادداشت می‌کرد. 

زابل استپانیان بارتو، متولد جلفای اصفهان در سال ۱۲۷۳ شمسی بود. زمانی که او به‌دنیا آمد، چند سال از ورود تکنولوژی ارتباط جمعی که «ساموئل مورس» آن را اختراع کرده، به ایران گذشته بود. اختراعی که باعث می‌شد راه‌ها تا حدی کوتاه شود. 

تلگراف الکتریکی یا تلگرافی، تکنولوژی ارسال خبر از دستگاه‌هایی به اسم تلگرام بود که پیام را به‌صورت کدهای مورس از طریق سیم ارسال می‌کرد.

تلگراف هم مانند عکاسی از تکنولوژی‌هایی بود که خیلی زود راه به ایران پیدا کرد. «ناصرالدین ‌شاه» نیز که علاقه زیادی به تکنولوژی‌های جدید داشت از آمدن این تکنولوژی به ایران استقبال کرد. همین میل شخصی ناصرالدین شاه از یک سو و درخواست انگلیسی‌ها از سوی دیگر،  علتی شد که حدود ۱۰ سال بعد از اتصال خطوط تلگراف در اروپا و آمریکا، تلگراف به ایران وارد شود.

«عباسقلی‌خان دنبلی»، نخستین کسی بود که کد مورس را در ایران آموخت. اما ارتباط تلگرافی توسط استادان و دانش‌آموزان دارالفنون راه‌اندازی شد. 

۲۷ اسفند سال ۱۲۳۶ هجری شمسی عباسقلی خان دنبلی با ارسال «منت خدای را عزّ وجلّ که طاعتش موجب قربت است و به شکراندرش مزید نعمت…»، از دارالفنون به کاخ ییلاقی ناصرالدین در صاحبقرانیه نخستین پیام تلگراف در ایران را ارسال کرد. روزنامه «وقایع اتفاقیه»، در روز ۲۷ اسفند و در شماره ۳۷۲ خود، از رویداد سیم‌کشی تلگراف در مدرسه دارالفنون و موفقیت‌آمیز بودن آن خبر داد. پس از موفقیت نخستین سیم‌کشی تلگراف کار سیم‌کشی و تاسیس دفترهای تلگراف در کشور شروع شد.  یکی از شهرهایی که در نخستین دور گسترش تلگراف دارای خطوط ارتباطی شد اصفهان بود. خط تلگراف اصفهان جزو خطوطی بود که از خط اصلی تلگراف انگلیسی‌ها که از خانقین به سمت هند می‌رفت، منشعب شد. «ارنست هولستر»، مدیر تلگراف‌خانه اصفهان شد و این دفتر را در جلفا راه‌اندازی کرد. هولستر آلمانی بود و  چندین ارمنی ساکن جلفا را آموزش داد تا تلگراف‌چی شوند. پدر زابل استپانیان یکی از این افراد بود که در مدت کوتاهی این الفبا را آموخت و از سوی  هولستر به‌عنوان مدیر دفتر تلگراف جلفا  انتخاب شد. 

زابل استپانیان بارتو در سال ۱۲۷۳ خورشیدی (۱۸۹۴ میلادی) سی و هفت سال بعد از ورود تلگراف به ایران بدنیا آمد. او در زمانی متولد شد که  پدرش مدیریت دفتر تلگراف جلفا را برعهده داشت و از تلگراف‌چی‌های شناخته شده بود. دو سال بعد از تولد او بود که «میرزا رضای کرمانی»، ناصرالدین‌ شاه را ترور کرد. دوازده سال داشت که مشروطه در ایران آغاز شد و تلگراف به‌عنوان سریع‌ترین راه ارسال خبر اهمیت بیشتری پیدا کرد. این نکته زمانی اهمیت زیادی پیدا کرد که «محمدعلی شاه» بعد از به توپ بستن مجلس، سیم تلگراف تهران به سایر شهرها، به‌خصوص تبریز را قطع کرد. اما از آن‌جایی که نمی‌توانست خطوط انگلیسی‌ها را قطع کند تلگراف‌خانه‌های اصفهان و قزوین که خبرها را زودتر از سایر شهرها دریافت می‌کردند خبر به توپ بستن مجلس را خیلی زود به شهرهای دیگر ارسال کردند. این جایی بود که دفتر تلگراف‌خانه جلفا اهمیت زیادی پیدا کرد. این دفتر که در محله ارامنه اصفهان، یعنی جلفا بود کمتر از سوی نیروهای حکومتی کنترل می‌شد و همین باعث شد تا اخبار را از این تلگراف‌خانه به شهرهای دیگر و حتی خارج از ایران برسد. از همین تلگراف‌خانه هم بود که ایل بختیاری به سردار اسعد خبر دادند که آماده تلاش برای احیای مشروطه هستند. تلگرافی که مسیر تاریخ ایران را تغییر داد و زابل استپانیان نوجوان که زبان مورس بلد بود بخش از این پیام‌ها را ارسال می‌کرد. 

زابل استپانیان بارتو، متولد دورانی بود که جامعه ایران به‌آرامی در حال تجربه تغییرات ناشی از ورود فناوری‌های نوین بود. با این حال، نقش زنان در جامعه همچنان محدود بود و بسیاری از مشاغل تخصصی و فنی تنها در انحصار مردان قرار داشت.

اما خانواده زابل استپانیان به‌دلیل مذهبی که داشتند محدودیت‌های کمتری برای دختران می‌گذاشتند و همین فرصتی بود تا او بتواند در سال‌هایی که زنان کم‌کم از محیط بسته خانه بیرون می‌آمدند، در یک رشته تخصصی فنی شناخته شود. پدر او که خود در حوزه ارتباطات فعالیت داشت، نقش کلیدی در آموزش زابل ایفا کرد. او در ۹ سالگی نزد پدرش حرفه تلگراف‌چی‌گری را آموخت، مهارتی که نه‌تنها نیازمند دانش فنی بود، بلکه تمرکز، دقت، و سرعت عمل نیز از ملزومات آن به شمار می‌رفت. تربیت او در چنین فضایی باعث شد که زابل در همان سنین کودکی علاقه‌مند به یادگیری و ورود به دنیای حرفه‌ای شود.

فعالیت حرفه‌ای زابل استپانیان در تلگراف‌خانه اصفهان، به‌ویژه در منطقه جلفا، آغاز شد. این منطقه، که یکی از مراکز مهم ارمنی‌نشین ایران بود، فرصت‌هایی برای رشد زنان در حوزه‌های مختلف فراهم می‌کرد. او به‌عنوان اولین زن تلگراف‌چی ایران، از یکی از این فرصت‌ها استفاده کرد وبا کمک پدرش سدها را شکست. با این حال کار در تلگراف‌خانه برای او آسان نبود. همکاران مرد، در ابتدا توانایی‌های او را زیر سوال می‌بردند، اما برای او اهمیتی نداشت.  زابل استپانیان  با دقت، پشتکار، و مهارت خود، به سرعت جایگاهش را در میان آن‌ها تثبیت کرد. او به ارسال و دریافت پیام‌های فوری، که اغلب شامل اطلاعات مهم دولتی، اقتصادی، و اجتماعی بود، می‌پرداخت و نقش مهمی در تسهیل ارتباطات ایفا می‌کرد.

زابل استپانیان بارتو تا پایان عمر خود به فعالیت‌هایش در زمینه مخابرات ادامه داد و در سال ۱۳۶۱ خورشیدی (۱۹۸۲ میلادی) درگذشت. 

زابل استپانیان نه‌تنها در تاریخ ارتباطات ایران جایگاهی ویژه دارد، بلکه به‌عنوان یکی از نخستین زنانی که وارد مشاغل فنی شدند، در تاریخ‌نگاری اجتماعی نیز قابل توجه است. او الگویی برای نسل‌های بعدی شد و نامش در کنار زنانی قرار گرفت که در شکستن مرزهای جنسیتی پیشگام بودند.