سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مهم‎ترین نهاد جمهوری اسلامی به شمار می‌رود. ردپای این نهاد نظامی- امنیتی در همه عرصه‌ها دیده می‌شود؛ از فرهنگ و سینما و محیط زیست گرفته تا اقتصاد و سیاست و محاکم قضایی. اما درعین حال، در هیچ حوزه‌ای حاضر به پاسخ‎گویی نیست.

سپاه در روزهای پس از انقلاب ۱۳۵۷، به دستور روح‎الله خمینی تشکیل و مهم‎ترین ماموریتش، حفاظت از انقلاب و دست‏آوردهای آن عنوان شد. اما در سال‌های اخیر، روز به روز به فعالیت‌های آن افزوده شده است. زیر مجموعه‌هایش بزرگ و بزرگ‎تر شدند و تبدیل به یک نهاد موازی با دولت شد؛ نهادی که  در همه امور جاری کشور دخالت می‌کند و می‌خواهد از اقتصاد تا فرهنگ و سیاست در ایران را در دست بگیرد.
«ایران‏وایر» در مجموعه‌ای، به این نهاد قدرتمند و مرموز جمهوری اسلامی پرداخته و برای نخستین‌بار، تمام زیر مجموعه‌ها و فعالیت‌های سپاه پاسدارن انقلاب اسلامی را جمع‌آوری کرده و جزییات حضور این نهاد را در حوزه‌های مختلف با اینفوگرافی و نمودار اینتراکتیو نشان داده است.
در اینفوگرافی تهیه شده، چارت سازمانی سپاه به شکل تصویری نمایش داده شده است و تمام نهادهای تحت امر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در یک عکس گنجانده شده‌اند؛ یک عکس خانوادگی سپاه پاسداران با تمام نوه‌ها و نتیجه‌ها که احتمالا به راحتی از حافظه‌تان پاک نمی‌شود.
در صفحه اینتراکتیو، چارت سازمانی سپاه با همه زیر مجموعه‌های آن مشخص شده است. با اسکرول موس در این صفحه، می‎توانید ببینید هر مجموعه از کجا آمده و به کجا وصل است؛ درست مثل یک شجره‌نامه خانوادگی.

این مجموعه بی‏‌شک خالی از اشکال نیست. بنابراین، منتظر نظرات و انتقادات شما هستیم تا تغییرات ضروری را در آن اعمال کنیم.

***

سابقه تشکیل بسیج مستضعفین به ۵ آذر ۱۳۵۸ باز می‌گردد،‌ یک سال بعد این نهاد با رای مجلس قانونی شد تا به یکی از ابزارهای تحقق رویای «آیت‌الله روح‌الله خمینی»، رهبر سابق جمهوری اسلامی برای تشکیل ارتش ۲۰ میلیونی تبدیل شود. لایحه قانون تشکیل بسیج به عنوان یک نهاد دولتی در تاریخ ۱۰ اردیبهشت ۱۳۵۹ به تصویب هیات وزیران رسید و برای تصویب نهایی به مجلس فرستاده شد. طبق این لایحه، «سازمان بسیج ملی»، «زیر نظر فرمانده کل قوا و وابسته به وزارت کشور» تشکیل و مقرر شد شرح وظایف و تشکیلات و پست‌های بسیج را «سازمان امور اداری و استخدامی کشور» تهیه و آیین‌نامه‌های اجرایی به تصویب هیات وزیران برسد.

 آیین‌نامه اجرایی بسیج در تاریخ ۱۹ تیرماه ۱۳۵۹، در هیات وزیران مصوب و تعیین فرماندهی آن بر عهده رهبر و تعیین خط مشی آن بر عهده شورای عالی دفاع گذاشته شد. با این وجود، چند ماه بعد و در نخستین تغییر مهم تاریخچه بسیج، با تصویب مجلس، «سازمان ملی بسیج» به سپاه پیوست. قانون ادغام سازمان بسیج ملی در سپاه، مصوب ۲۹ بهمن ۱۳۵۹ مجلس شورای اسلامی است و از تاریخ تصویب این قانون، «مسئولیت اداره و فرماندهی» بسیج به سپاه واگذار شد. پس از  این دوران، بسیج در قالب یک واحد سپاه در زمینه جذب، آموزش و اعزام رزمنده به جبهه‌های جنگ ایران و عراق فعالیت خود را آغاز کرد. در همین دوران در زیرمجموعه واحد بسیج، گروه‌های مقاومت و پایگاه‌های مقاومت تعریف می‌شوند و دامنه نفوذ این واحد در شهرهای کوچک و بزرگ گسترش یافت. همکاری با «کمیته‌های انقلاب اسلامی» در راستای تامین امنیت شهرها، همکاری با نهادهای امنیتی و تبلیغاتی و مشارکت با نهادهای نظامی در سرکوب برخی ناامنی‌های منطقه ای از دیگر فعالیت‌های پراکنده بسیج در سال‌های ابتدایی پس از انقلاب ۱۳۵۷ است.

با تصویب اساسنامه سپاه در ۱۵ شهریور سال ۱۳۶۱، بسیج دارای ساختار سازمانی و تشکیلاتی شد و به طور کامل در سپاه ادغام شد. در اساسنامه سپاه یک فصل جداگانه به «واحد بسیج مستضعفین» اختصاص یافته است. «ایجاد توانایی لازم در کلیه افراد معتقد به قانون اساسی و اهداف انقلاب اسلامی به منظور دفاع از کشور و نظام جمهوری اسلامی و همچنین کمک به مردم هنگام بروز بلایا و حوادث غیرمترقبه» هدف تشکیل بسیج اعلام شده است. بسیج در این راستا اجازه «آموزش نظامی» محدود، «تعلیم و تربیت در زمینه‌های عقیدتی و سیاسی» یافته است. در این دوران علاوه بر مشارکت در جنگ، مقدمات گسترش پایگاه‌های مقاومت بسیج در شهرها و همچنین همکاری با آموزش و پرورش برای آموزش نظامی در مدارس شروع می‌شود. این همکاری در دوران پس از جنگ در حوزه آموزشی و اجتماعی گسترش بیشتری می‌یابد و بسیج به حوزه‌های دانشگاهی و اقتصادی نیز وارد می‌شود.

از سال ۱۳۶۷ به بعد، سه تفکر عمده درباره بسیج وجود داشته است؛ گروهی می‌گفتند نیازی به بسیج به شکل سابق نداریم، برخی می‌گفتند بسیج باید در نیروی زمینی سپاه ادغام شود و گروهی معتقد بودند که بسیج باید به یک سازمان مستقل تبدیل شود. از سال ۱۳۶۸، تفکر سوم با حمایت «آیت‌الله علی خامنه‌ای»، رهبر فعلی جمهوری اسلامی موفق شد سنگ بنای «نیروی مقاومت بسیج» را بگذارد. همگام با این تحول ساختاری، آیت‌الله خامنه‌ای در مقام فرمانده کل قوا، حکم فرمانده بسیج را صادر کرد و بسیج به یک نیروی کلان همردیف با نیروی‌های سه گانه و سپاه قدس تبدیل شد.

در این دوران کار تفکیک بسیج از نیروی زمینی سپاه در طول یک فرایند ۵ ساله انجام شد. در این دوران بسیج دور تازه‌ای از فعالیت‌های اجتماعی با هدف «امر به معروف و نهی از منکر» را شروع کرد و با چراغ سبز دولت «هاشمی رفسنجانی» به حوزه فعالیت‌های اقتصادی هم در قالب قرارگاه‌های عمرانی و اقتصادی مشهور به «قرب» وارد فضای اقتصادی شد.

بروز برخی ناآرامی‌های اجتماعی در شهرهایی چون مشهد و اسلامشهر در این دوران، توجه فرماندهان سپاه برای استفاده از ظرفیت بسیج برای سرکوب ناآرامی‌های احتمالی را به خود جلب می‌کند و بسیج به عنوان یک رکن مهم فعالیت‌های امنیتی وارد میدان می‌شود. تاسیس «صندوق قرض‌الحسنه بسیجیان»، بنیاد تعاون بسیج، موسسات علمی و آموزشی، فرهنگی و هنری و بهداشتی از دیگر مراحل بزرگ شدن بسیج در این دوران است. گام تکمیلی برای افزایش نفوذ بسیج در جامعه ایران، با گسترش تشکیلات بسیج دانش آموزی برداشته شد و به دنبال آن سازمان بسیج دانشجویی از راه رسید. انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۷۶، نقطه ورود بسیج به حوزه سیاست است و بسیج در این دوران به عنوان یک بازیگر مخالف دولت خاتمی و مجلس ششم به ایفای نقش می‌پردازد. در حوادث سال ۱۳۷۸ و برخورد با دانشجویان معترض، بسیج دومین تجربه درون شهری در سرکوب معترضان را از سر گذراند. اوج فعالیت‌های سیاسی بسیج به انتخابات ۱۳۸۸ باز می‌گردد که بسیج مهم‌ترین نقش را در سرکوب معترضان به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری آن سال ایفا کرد.

در این سال، بسیج یک مرحله تحول مهم را تجربه کرد و «مناطق مقاومت بسیج» در استان‌ها به نیروی زمینی سپاه پیوستند، بازگشت به همان نقطه ای که سال ۱۳۶۸ درباره‌اش بحث شده بود. این تحول مهم، سبب تغییر نام بسیج از «نیروی مقاومت بسیج» به «سازمان بسیج مستضعفین» شد. بر اساس این تغییرات، در هر استان، فرمانده سپاه استان، مسئولیت نواحی مقاومت شهرستان‌های استان را بر عهده دارد.

پس از این دوران، مهم‌ترین ماموریت سازمان بسیج، مقابله با «تهدید نرم» دشمنان علیه جمهوری اسلامی اعلام شد و دایره فعالیت‌های اقتصادی بسیج در قالب «بنیاد تعاون بسیج» و «سازمان بسیج سازندگی» گسترش یافت.

جمهوری اسلامی در سال‌های اخیر کوشیده است واحدهای شبه نظامی شبیه بسیج در کشورهای سوریه و عراق نیز راه اندازی کند. در زیرمجموعه بسیج نهادهای متنوع اطلاعاتی، امنیتی و اقتصادی فعال هستند.

اعضای بسیج در چهار دسته عمومی، فعال، کادر و ویژه فعالیت می کنند. اعضای عمومی، «عموم اقشار معتقد به قانون اساسی و اهداف انقلاب اسلامی» تعریف شده‌اند که «دوره آموزش عمومی» را گذرانده و در «فعالیت‌های پشتیبانی و رزمی زمان جنگ» و «فعالیت‌های عمرانی، خدماتی، اجتماعی، سیاسی و اطلاعاتی» مشارکت دارند. اعضای فعال «پس از گذراندن دوره‌های آموزش عمومی، ساماندهی شده و با تداوم آموزش و برنامه‌های ویژه انسجام آنها حفظ خواهد شد.» این دو گروه از اعضا، حقوق ثابت دریافت نمی‌کنند. اعضای کادر نیز پس از دوره‌های آموزشی نظامی و دوره‌های عقیدتی و مدیریتی، واجد این عنوان می‌شوند. اعضای کادر در صورتی که سازمان بسیج قصد استخدام داشته باشد،‌ در اولویت قرار دارند. اعضای ویژه بسیج، «صلاحیت‌های یک پاسدار» را دارند و «دارای پرونده آموزش و فردی بوده» و در صورت نیاز «به صورت تمام وقت در اختیار سپاه قرار می‌گیرند.» دوره‌های آموزشی برای پرسنل کادر ثابت بسیج و بسیجی ویژه، شامل ۱۱ دوره در حوزه‌های پاسداری، جنگ، فرماندهی، علوم نظامی و علوم استراتژیک است.

بر اساس ماده ۴۲ اساسنامه سپاه، «کلیه افراد و مسئولین واحدهای ستادی بسیج و فرماندهان مراکز بسیج و فرماندهان منطقه مقاومت در شهرها، از پاسداران خواهند بود.» فرماندهان ناحیه مقاومت از میان «پاسداران یا اعضای ویژه بسیج» و فرماندهان پایگاه مقاومت از اعضای ویژه بسیج و فرماندهان گروه‌های مقاومت از اعضای فعال انتخاب می‌شوند. کوچکترین نهاد بسیج، «هسته‌های مقاومت» نام دارد.

افرادی که از سن ۱۶ سالگی عضو بسیج باشند، در صورت همکاری منظم، بخشی از فعالیت‌شان در بسیج به عنوان خدمت دوره سربازی آنها محسوب می‌شود و اعضای فعال و ویژه بسیج با مجوز «سازمان حفاظت و اطلاعات سپاه»، مجوز نگهداری و حمل سلاح دارند.

در ادبیات سازمان بسیج، «ارتش ۲۰ میلیونی» به عنوان یک نماد اعلام شده از سوی آیت‌الله روح‌الله خمینی، رهبر سابق جمهوری اسلامی، هدف نهایی جذب و ساماندهی این تعداد عضو است. سهم بسیج ویژه در تامین این ارتش، ۳۰۰ هزار نفر، سهم بسیج فعال ۳.۷ میلیون نفر و سهم بسیج عادی ۱۶ میلیون نفر در نظر گرفته شده بود. در سال‌های اخیر فرماندهان بسیج ادعا کرده‌اند که تعداد اعضای بسیج از این سقف عبور کرده و به بیش از ۲۵ میلیون نفر رسیده است. اثبات یا رد چنین ادعایی در حال حاضر ممکن نیست، چون دسترسی به اسناد و مدارک این سازمان ممکن نیست و این سازمان نیز برای اثبات ادعاهای خود مدارکی را در اختیار رسانه‌ها قرار نداده است. این وضعیت درباره اغلب آمارهایی که درباره فعالیت‌های سازمان بسیج منتشر می‌شود و در این چارت مطرح شده، نیز صادق است. در حال حاضر تنها منبع آماری درباره فعالیت‌ها و دستاوردهای سازمان بسیج، خود این سازمان است و هیچ نهاد ناظر یا رسانه‌ مستقلی امکان دسترسی یا راستی‌آزمایی این داده‌ها را ندارد. طرح این داده‌ها در این چارت، به معنای تایید این داده‌ها نیست و نقل ادعاهای مطرح‌شده از سوی مقام‌های سازمان بسیج مستضعفین محسوب می‌شود.

مراکز سازمان سراج عبارتند از:

«سازمان هنری رسانه‌ای اوج»از جمله نهادهای وابسته به بسیج مستضعفین است که از سال ۱۳۹۰ فعالیت خود را شروع کرده است و به طور عمده بر حوزه سینما و تولیدات هنری متمرکز است. در زیرمجموعه این سازمان، «مرکز فیلم و سریال»، «مرکز تولیدات رسانه‌ای بین‌الملل»، «خانه طراحان طرح و گرافیک انقلاب اسلامی»، «خانه طراحان تبلیغات انقلاب اسلامی»، «مرکز هنرهای نمایشی انقلاب اسلامی»، «خانه مستند انقلاب اسلامی»، «خانه فیلم داستانی انقلاب اسلامی»، «خانه پویانمایی (انیمیشن) انقلاب اسلامی»، «مرکز ماوا (ویژه موسیقی) و «خانه سرود انقلاب اسلامی» فعال هستند. از نمونه فعالیت‌های این سارمان، طراحی و نصب بیلبوردهای ضدآمریکایی در دوران مذاکرات هسته‌ای، ساخت کلیپ امیر تتلو روی ناو جماران در خلیج فارس، ساخت فیلم‌های بادیگارد، ایستاده در غبار، به وقت شام و ماجرای نیم‌روز، سریال پایتخت، تولید ۷۰۰ مستند و سرمایه‌گذاری کلان و دامنه‌دار برای ساخت فیلم‌های سینمایی و سریال، را می‌توان اشاره کرد. شبکه تلویزیونی افق نیز محصولات خود را به طور عمده از طریق سازمان اوج تامین می‌کند. سازمان اوج، حامی اصلی «جشنواره فرهنگی هنری عمار» است که جشنواره‌ای شبیه جشنواره فیلم فجر محسوب می‌شود و به تبلیغ و تحسین آثار انقلابی می‌پردازد. به گفته مدیران این موسسه، در زیرمجموعه این سازمان، ۸۰ موسسه فعال هستند و در این موسسه‌ها ۲۶۰۰ هنرمند فعالیت می‌کنند.

سازمان تربیت بدنی یا ورزش بسیج یکی از سازمان‌های باسابقه بسیج است که از سال ۱۳۹۰ به طرز محسوسی به گسترش فعالیت‌های خود پرداخته است. این سازمان با ساخت ۳هزار سالن ورزشی،‌ راه اندازی ۳۲۰ پایگاه استعدادیابی در ۱۴ رشته ورزشی، برای جذب ۳ میلیون عضو ورزشکار برنامه ریزی کرده است. سازمان تربیت بدنی بسیج همچنین حمایت از ۲۸ باشگاه در در لیگ‌های مختلف ورزشی ایران بر عهده دارد. این تیم‌ها زیر نظر «باشگاه مقاومت ایران» اداره می‌شوند. سازمان تربیت بدنی بسیج مسئول آموزش‌های دفاع شخصی، شنا،‌ تیراندازی و آمادگی جسمانی به اعضای بسیجی عضو گردان‌های «امام حسین» و «امام علی» و «کوثر» است. این سازمان هرساله، دو المپیاد ورزشی ویژه زنان و مردان برگزار می‌کند که اعضای پایگاه‌های استعدادیابی در آن حضور دارند.

شکل‌گیری «اقشار ۲۲گانه» بسیج پس از تبدیل «نیروی مقاومت بسیج» به «سازمان بسیج مستضعفین» در دستور کار قرار گرفت. گروه‌های مختلف ۲۲ گانه که بخش‌های مختلف جامعه ایران را هدف‌گذاری کرده‌‌اند، به صورت مستقل فعالیت‌های خود را انجام می‌دهند. فرماندهان این سازمان‌ها توسط فرمانده بسیج منصوب می‌شود ولی «سازمان بسیج طلاب» تحت نظر نماینده ولی فقیه در بسیج اداره می‌شود. نکته مهم درباره تشکل بسیج اقشار این است که این سازمان‌ها به طور عمده پس از سال ۱۳۸۸ فعالیت خود را در قالب بسیج اقشار شروع کرده‌اند ولی ریشه‌ها، تشکیلات اولیه و فعالیت‌ها آنها سابقه طولانی در بسیج دارد و به طور عمده در قالب واحدهای سازمانی و منطقه‌ای از ابتدای تشکیل بسیج، فعال بوده‌اند.

در زیرمجموعه این سازمان، «دانشکده دخترانه حضرت زینب» و «پژوهشکده عفاف و خانواده»، «قرارگاه فضای مجازی شهید مریم فرهانیان» و «انتشارات لشکر فرشتگان» فعال هستند. این سازمان همچنین مدعی است شبکه‌ای در قالب بیش از ۱۱۰هزار «حلقه صالحین» در سراسر کشور ساماندهی کرده است. این حلقه‌های چندنفره در واقع  گروه‌های کوچک مذهبی و آموزشی هستند که وظیفه انتقال پیام‌ها و مطالب‌های تهیه شده توسط بسیج را به جامعه هدف، بر عهده دارند. راه‌اندازی بیش از ۳هزار مهد قرآنی در مساجد برای آموزش قرآن نیز یکی از برنامه‌های ملی سازمان بسیج زنان بوده است.

دو زیرمجموعه دیگر این سازمان، گردان‌های «کوثر» و «الزهرا» هستند که به آموزش‌های امداد و نجات مشغولند. گردان کوثر، گردان ویژه سازمان بسیج زنان محسوب می‌شود. بر اساس ادعای مسئولان این سازمان، تعداد اعضای «پایگاه مقاومت بسیج خواهران» ۱۰میلیون نفر اعلام شده که در ۲۰هزار پایگاه عضو یا مشغول به فعالیت هستند. علاوه بر این، ۵۰۰ «دفتر بسیج خواهران» هم در کل کشور راه اندازی شده است.

مطالب مرتبط:

برای دانلود اینفوگرافیک اینجا کلیک کنید.

برای دیدن صفحه اینتراکتیو اینجا را کلیک کنید

 

 

 

 

 

 

{[ breaking.title ]}

{[ breaking.title ]}