گزارش

بسیج مستضعفین؛ سازمان‌ها و معاونت ها

۱۸ فروردین ۱۳۹۸
ایران‌وایر
خواندن در ۳۵ دقیقه
از آذر ۱۳۹۵ تا کنون سردار «غلامحسین غیب‌پرور»، رئيس سازمان بسیج است.
از آذر ۱۳۹۵ تا کنون سردار «غلامحسین غیب‌پرور»، رئيس سازمان بسیج است.
از فروردین ۱۳۹۷ به بعد، «سردار محمدحسین سپهر» به عنوان جانشین فرمانده بسیج در حال فعالیت است.
از فروردین ۱۳۹۷ به بعد، «سردار محمدحسین سپهر» به عنوان جانشین فرمانده بسیج در حال فعالیت است.
سابقه «سازمان بسیج دانش‌آموزی» به سال ۱۳۶۳ و تشکیل «دفتر بسیج دانش آموزی» باز می‌گردد که به طور عمده ماموریت «آموزش‌های نظامی» به دانش‌آموزان را بر عهده داشت.
سابقه «سازمان بسیج دانش‌آموزی» به سال ۱۳۶۳ و تشکیل «دفتر بسیج دانش آموزی» باز می‌گردد که به طور عمده ماموریت «آموزش‌های نظامی» به دانش‌آموزان را بر عهده داشت.
نخستین واحد بسیج دانشجویی، دی‌ماه ۱۳۶۹ در دانشگاه تهران تاسیس و مسئولیت راه‌اندازی دفاتر بسیج در سایر دانشگاه‌ها را بر عهده گرفت.
نخستین واحد بسیج دانشجویی، دی‌ماه ۱۳۶۹ در دانشگاه تهران تاسیس و مسئولیت راه‌اندازی دفاتر بسیج در سایر دانشگاه‌ها را بر عهده گرفت.
سازمان بسیج عشایر در ۲۷ استان ایران در حال فعالیت است. تعداد اعضای این سازمان در سال ۱۳۹۵، ۵۲۵ هزار نفر اعلام شده است.
سازمان بسیج عشایر در ۲۷ استان ایران در حال فعالیت است. تعداد اعضای این سازمان در سال ۱۳۹۵، ۵۲۵ هزار نفر اعلام شده است.
مسئولان سازمان در سال ۱۳۹۶، اعلام کرده‌اند ۶۴ درصد کارمندان دولتی عضو بسیج کارمندی هستند.
مسئولان سازمان در سال ۱۳۹۶، اعلام کرده‌اند ۶۴ درصد کارمندان دولتی عضو بسیج کارمندی هستند.
تا سال ۱۳۸۰، بسیج طلاب بخشی از سازمان بسیج دانشجویی بود. از سال ۱۳۸۰ با دستور آیت‌الله خامنه‌ای، این بخش منفک و مسئولیت اداره آن به نماینده ولی فقیه در بسیج محول شد.
تا سال ۱۳۸۰، بسیج طلاب بخشی از سازمان بسیج دانشجویی بود. از سال ۱۳۸۰ با دستور آیت‌الله خامنه‌ای، این بخش منفک و مسئولیت اداره آن به نماینده ولی فقیه در بسیج محول شد.
پس از حسین طائب، از ۱۲مهر ۱۳۸۸ تا ۱۷آذر ۱۳۹۵، «محمدرضا نقدی» ریاست سازمان بسیج را بر عهده گرفت.
پس از حسین طائب، از ۱۲مهر ۱۳۸۸ تا ۱۷آذر ۱۳۹۵، «محمدرضا نقدی» ریاست سازمان بسیج را بر عهده گرفت.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مهم‎ترین نهاد جمهوری اسلامی به شمار می‌رود. ردپای این نهاد نظامی- امنیتی در همه عرصه‌ها دیده می‌شود؛ از فرهنگ و سینما و محیط زیست گرفته تا اقتصاد و سیاست و محاکم قضایی. اما درعین حال، در هیچ حوزه‌ای حاضر به پاسخ‎گویی نیست.

سپاه در روزهای پس از انقلاب ۱۳۵۷، به دستور روح‎الله خمینی تشکیل و مهم‎ترین ماموریتش، حفاظت از انقلاب و دست‏آوردهای آن عنوان شد. اما در سال‌های اخیر، روز به روز به فعالیت‌های آن افزوده شده است. زیر مجموعه‌هایش بزرگ و بزرگ‎تر شدند و تبدیل به یک نهاد موازی با دولت شد؛ نهادی که  در همه امور جاری کشور دخالت می‌کند و می‌خواهد از اقتصاد تا فرهنگ و سیاست در ایران را در دست بگیرد.
«ایران‏وایر» در مجموعه‌ای، به این نهاد قدرتمند و مرموز جمهوری اسلامی پرداخته و برای نخستین‌بار، تمام زیر مجموعه‌ها و فعالیت‌های سپاه پاسدارن انقلاب اسلامی را جمع‌آوری کرده و جزییات حضور این نهاد را در حوزه‌های مختلف با اینفوگرافی و نمودار اینتراکتیو نشان داده است.
در اینفوگرافی تهیه شده، چارت سازمانی سپاه به شکل تصویری نمایش داده شده است و تمام نهادهای تحت امر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در یک عکس گنجانده شده‌اند؛ یک عکس خانوادگی سپاه پاسداران با تمام نوه‌ها و نتیجه‌ها که احتمالا به راحتی از حافظه‌تان پاک نمی‌شود.
در صفحه اینتراکتیو، چارت سازمانی سپاه با همه زیر مجموعه‌های آن مشخص شده است. با اسکرول موس در این صفحه، می‎توانید ببینید هر مجموعه از کجا آمده و به کجا وصل است؛ درست مثل یک شجره‌نامه خانوادگی.

این مجموعه بی‏‌شک خالی از اشکال نیست. بنابراین، منتظر نظرات و انتقادات شما هستیم تا تغییرات ضروری را در آن اعمال کنیم.

***

سابقه تشکیل بسیج مستضعفین به ۵ آذر ۱۳۵۸ باز می‌گردد،‌ یک سال بعد این نهاد با رای مجلس قانونی شد تا به یکی از ابزارهای تحقق رویای «آیت‌الله روح‌الله خمینی»، رهبر سابق جمهوری اسلامی برای تشکیل ارتش ۲۰ میلیونی تبدیل شود. لایحه قانون تشکیل بسیج به عنوان یک نهاد دولتی در تاریخ ۱۰ اردیبهشت ۱۳۵۹ به تصویب هیات وزیران رسید و برای تصویب نهایی به مجلس فرستاده شد. طبق این لایحه، «سازمان بسیج ملی»، «زیر نظر فرمانده کل قوا و وابسته به وزارت کشور» تشکیل و مقرر شد شرح وظایف و تشکیلات و پست‌های بسیج را «سازمان امور اداری و استخدامی کشور» تهیه و آیین‌نامه‌های اجرایی به تصویب هیات وزیران برسد.

 آیین‌نامه اجرایی بسیج در تاریخ ۱۹ تیرماه ۱۳۵۹، در هیات وزیران مصوب و تعیین فرماندهی آن بر عهده رهبر و تعیین خط مشی آن بر عهده شورای عالی دفاع گذاشته شد. با این وجود، چند ماه بعد و در نخستین تغییر مهم تاریخچه بسیج، با تصویب مجلس، «سازمان ملی بسیج» به سپاه پیوست. قانون ادغام سازمان بسیج ملی در سپاه، مصوب ۲۹ بهمن ۱۳۵۹ مجلس شورای اسلامی است و از تاریخ تصویب این قانون، «مسئولیت اداره و فرماندهی» بسیج به سپاه واگذار شد. پس از  این دوران، بسیج در قالب یک واحد سپاه در زمینه جذب، آموزش و اعزام رزمنده به جبهه‌های جنگ ایران و عراق فعالیت خود را آغاز کرد. در همین دوران در زیرمجموعه واحد بسیج، گروه‌های مقاومت و پایگاه‌های مقاومت تعریف می‌شوند و دامنه نفوذ این واحد در شهرهای کوچک و بزرگ گسترش یافت. همکاری با «کمیته‌های انقلاب اسلامی» در راستای تامین امنیت شهرها، همکاری با نهادهای امنیتی و تبلیغاتی و مشارکت با نهادهای نظامی در سرکوب برخی ناامنی‌های منطقه ای از دیگر فعالیت‌های پراکنده بسیج در سال‌های ابتدایی پس از انقلاب ۱۳۵۷ است.

با تصویب اساسنامه سپاه در ۱۵ شهریور سال ۱۳۶۱، بسیج دارای ساختار سازمانی و تشکیلاتی شد و به طور کامل در سپاه ادغام شد. در اساسنامه سپاه یک فصل جداگانه به «واحد بسیج مستضعفین» اختصاص یافته است. «ایجاد توانایی لازم در کلیه افراد معتقد به قانون اساسی و اهداف انقلاب اسلامی به منظور دفاع از کشور و نظام جمهوری اسلامی و همچنین کمک به مردم هنگام بروز بلایا و حوادث غیرمترقبه» هدف تشکیل بسیج اعلام شده است. بسیج در این راستا اجازه «آموزش نظامی» محدود، «تعلیم و تربیت در زمینه‌های عقیدتی و سیاسی» یافته است. در این دوران علاوه بر مشارکت در جنگ، مقدمات گسترش پایگاه‌های مقاومت بسیج در شهرها و همچنین همکاری با آموزش و پرورش برای آموزش نظامی در مدارس شروع می‌شود. این همکاری در دوران پس از جنگ در حوزه آموزشی و اجتماعی گسترش بیشتری می‌یابد و بسیج به حوزه‌های دانشگاهی و اقتصادی نیز وارد می‌شود.

از سال ۱۳۶۷ به بعد، سه تفکر عمده درباره بسیج وجود داشته است؛ گروهی می‌گفتند نیازی به بسیج به شکل سابق نداریم، برخی می‌گفتند بسیج باید در نیروی زمینی سپاه ادغام شود و گروهی معتقد بودند که بسیج باید به یک سازمان مستقل تبدیل شود. از سال ۱۳۶۸، تفکر سوم با حمایت «آیت‌الله علی خامنه‌ای»، رهبر فعلی جمهوری اسلامی موفق شد سنگ بنای «نیروی مقاومت بسیج» را بگذارد. همگام با این تحول ساختاری، آیت‌الله خامنه‌ای در مقام فرمانده کل قوا، حکم فرمانده بسیج را صادر کرد و بسیج به یک نیروی کلان همردیف با نیروی‌های سه گانه و سپاه قدس تبدیل شد.

در این دوران کار تفکیک بسیج از نیروی زمینی سپاه در طول یک فرایند ۵ ساله انجام شد. در این دوران بسیج دور تازه‌ای از فعالیت‌های اجتماعی با هدف «امر به معروف و نهی از منکر» را شروع کرد و با چراغ سبز دولت «هاشمی رفسنجانی» به حوزه فعالیت‌های اقتصادی هم در قالب قرارگاه‌های عمرانی و اقتصادی مشهور به «قرب» وارد فضای اقتصادی شد.

بروز برخی ناآرامی‌های اجتماعی در شهرهایی چون مشهد و اسلامشهر در این دوران، توجه فرماندهان سپاه برای استفاده از ظرفیت بسیج برای سرکوب ناآرامی‌های احتمالی را به خود جلب می‌کند و بسیج به عنوان یک رکن مهم فعالیت‌های امنیتی وارد میدان می‌شود. تاسیس «صندوق قرض‌الحسنه بسیجیان»، بنیاد تعاون بسیج، موسسات علمی و آموزشی، فرهنگی و هنری و بهداشتی از دیگر مراحل بزرگ شدن بسیج در این دوران است. گام تکمیلی برای افزایش نفوذ بسیج در جامعه ایران، با گسترش تشکیلات بسیج دانش آموزی برداشته شد و به دنبال آن سازمان بسیج دانشجویی از راه رسید. انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۷۶، نقطه ورود بسیج به حوزه سیاست است و بسیج در این دوران به عنوان یک بازیگر مخالف دولت خاتمی و مجلس ششم به ایفای نقش می‌پردازد. در حوادث سال ۱۳۷۸ و برخورد با دانشجویان معترض، بسیج دومین تجربه درون شهری در سرکوب معترضان را از سر گذراند. اوج فعالیت‌های سیاسی بسیج به انتخابات ۱۳۸۸ باز می‌گردد که بسیج مهم‌ترین نقش را در سرکوب معترضان به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری آن سال ایفا کرد.

در این سال، بسیج یک مرحله تحول مهم را تجربه کرد و «مناطق مقاومت بسیج» در استان‌ها به نیروی زمینی سپاه پیوستند، بازگشت به همان نقطه ای که سال ۱۳۶۸ درباره‌اش بحث شده بود. این تحول مهم، سبب تغییر نام بسیج از «نیروی مقاومت بسیج» به «سازمان بسیج مستضعفین» شد. بر اساس این تغییرات، در هر استان، فرمانده سپاه استان، مسئولیت نواحی مقاومت شهرستان‌های استان را بر عهده دارد.

پس از این دوران، مهم‌ترین ماموریت سازمان بسیج، مقابله با «تهدید نرم» دشمنان علیه جمهوری اسلامی اعلام شد و دایره فعالیت‌های اقتصادی بسیج در قالب «بنیاد تعاون بسیج» و «سازمان بسیج سازندگی» گسترش یافت.

جمهوری اسلامی در سال‌های اخیر کوشیده است واحدهای شبه نظامی شبیه بسیج در کشورهای سوریه و عراق نیز راه اندازی کند. در زیرمجموعه بسیج نهادهای متنوع اطلاعاتی، امنیتی و اقتصادی فعال هستند.

اعضای بسیج در چهار دسته عمومی، فعال، کادر و ویژه فعالیت می کنند. اعضای عمومی، «عموم اقشار معتقد به قانون اساسی و اهداف انقلاب اسلامی» تعریف شده‌اند که «دوره آموزش عمومی» را گذرانده و در «فعالیت‌های پشتیبانی و رزمی زمان جنگ» و «فعالیت‌های عمرانی، خدماتی، اجتماعی، سیاسی و اطلاعاتی» مشارکت دارند. اعضای فعال «پس از گذراندن دوره‌های آموزش عمومی، ساماندهی شده و با تداوم آموزش و برنامه‌های ویژه انسجام آنها حفظ خواهد شد.» این دو گروه از اعضا، حقوق ثابت دریافت نمی‌کنند. اعضای کادر نیز پس از دوره‌های آموزشی نظامی و دوره‌های عقیدتی و مدیریتی، واجد این عنوان می‌شوند. اعضای کادر در صورتی که سازمان بسیج قصد استخدام داشته باشد،‌ در اولویت قرار دارند. اعضای ویژه بسیج، «صلاحیت‌های یک پاسدار» را دارند و «دارای پرونده آموزش و فردی بوده» و در صورت نیاز «به صورت تمام وقت در اختیار سپاه قرار می‌گیرند.» دوره‌های آموزشی برای پرسنل کادر ثابت بسیج و بسیجی ویژه، شامل ۱۱ دوره در حوزه‌های پاسداری، جنگ، فرماندهی، علوم نظامی و علوم استراتژیک است.

بر اساس ماده ۴۲ اساسنامه سپاه، «کلیه افراد و مسئولین واحدهای ستادی بسیج و فرماندهان مراکز بسیج و فرماندهان منطقه مقاومت در شهرها، از پاسداران خواهند بود.» فرماندهان ناحیه مقاومت از میان «پاسداران یا اعضای ویژه بسیج» و فرماندهان پایگاه مقاومت از اعضای ویژه بسیج و فرماندهان گروه‌های مقاومت از اعضای فعال انتخاب می‌شوند. کوچکترین نهاد بسیج، «هسته‌های مقاومت» نام دارد.

افرادی که از سن ۱۶ سالگی عضو بسیج باشند، در صورت همکاری منظم، بخشی از فعالیت‌شان در بسیج به عنوان خدمت دوره سربازی آنها محسوب می‌شود و اعضای فعال و ویژه بسیج با مجوز «سازمان حفاظت و اطلاعات سپاه»، مجوز نگهداری و حمل سلاح دارند.

در ادبیات سازمان بسیج، «ارتش ۲۰ میلیونی» به عنوان یک نماد اعلام شده از سوی آیت‌الله روح‌الله خمینی، رهبر سابق جمهوری اسلامی، هدف نهایی جذب و ساماندهی این تعداد عضو است. سهم بسیج ویژه در تامین این ارتش، ۳۰۰ هزار نفر، سهم بسیج فعال ۳.۷ میلیون نفر و سهم بسیج عادی ۱۶ میلیون نفر در نظر گرفته شده بود. در سال‌های اخیر فرماندهان بسیج ادعا کرده‌اند که تعداد اعضای بسیج از این سقف عبور کرده و به بیش از ۲۵ میلیون نفر رسیده است. اثبات یا رد چنین ادعایی در حال حاضر ممکن نیست، چون دسترسی به اسناد و مدارک این سازمان ممکن نیست و این سازمان نیز برای اثبات ادعاهای خود مدارکی را در اختیار رسانه‌ها قرار نداده است. این وضعیت درباره اغلب آمارهایی که درباره فعالیت‌های سازمان بسیج منتشر می‌شود و در این چارت مطرح شده، نیز صادق است. در حال حاضر تنها منبع آماری درباره فعالیت‌ها و دستاوردهای سازمان بسیج، خود این سازمان است و هیچ نهاد ناظر یا رسانه‌ مستقلی امکان دسترسی یا راستی‌آزمایی این داده‌ها را ندارد. طرح این داده‌ها در این چارت، به معنای تایید این داده‌ها نیست و نقل ادعاهای مطرح‌شده از سوی مقام‌های سازمان بسیج مستضعفین محسوب می‌شود.

  • رئيس سازمان بسیج: رئيس سازمان بسیج مستضعفین به پیشنهاد فرمانده کل سپاه و توسط رهبر جمهوری اسلامی منصوب می‌شود. رئيس سازمان بسیج، «جانشین فرمانده کل سپاه در امور بسیج» محسوب می‌شود. رئيس سازمان بسیج همچنین عضو شورای فرهنگ عمومی کشور، شورای عالی جوانان و شورای اجتماعی کشور است. «امیر مجد»، «احمد سالک» و «احمدرضا اخوان»، حدفاصل سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۱ فرماندهی بسیج را بر عهده داشتند. از ۲۰ اسفند ۱۳۶۱ تا سال ۱۳۶۸ «محمدعلی رحمانی»، فرمانده بسیج بود. از ۱۰ اسفند ۱۳۶۸ این مسئولیت بر عهده «سردارعلیرضا افشار»  قرار گرفت. «حجازی» از ۲۰ اسفند ۱۳۷۶، فرمانده بسیج شد و دوران مسئولیت او تا سال ۱۳۸۷ طول کشید. از سال ۱۳۸۷ همگام با تحولات ساختاری سپاه، فرمانده سپاه، رئيس سازمان بسیج شد و فرد جانشین او در بسیج، فرمانده بسیج محسوب می‌شود. بر همین اساس، از ۲۲ تیرماه ۱۳۸۷، «حسین طائب» فرمانده بسیج بود. پس از حسین طائب، از ۱۲مهر ۱۳۸۸ تا ۱۷آذر ۱۳۹۵، «محمدرضا نقدی» این مسئولیت را بر عهده گرفت. از آذر ۱۳۹۵ تا کنون سردار «غلامحسین غیب‌پرور»، رئيس سازمان بسیج است.
  • جانشین فرمانده بسیج: جانشین فرمانده بسیج، نفر دوم این سازمان در امور اداری و داخلی محسوب می شود و توسط فرمانده کل سپاه منصوب می شود. از فروردین ۱۳۹۷ به بعد، «سردار محمدحسین سپهر» به عنوان جانشین فرمانده بسیج در حال فعالیت است.
  • نماینده ولی‌فقیه در بسیج: مسئول نمایندگی ولی فقیه در بسیج توسط نماینده ولی فقیه در سپاه منصوب می شود. «دفتر تایید محتوا» از دیگر زیرمجموعه های مهم نمایندگی ولی فقیه در بسیج است که به ارزیابی و تایید محتوای برنامه‌های تبلیغاتی این سازمان می‌پردازد. «حجت‌الاسلام محمدرضا تویسرکانی»، هم‌اکنون نماینده ولی فقیه در بسیج است.
  • معاونت‌های بسیج: در ساختاراداری بسیج ۱۵معاونت شامل «معاون اجرایی»، «معاون عملیات»، «معاون بازرسی و تعالی»، «معاون فرهنگی و اجتماعی»، «معاون هماهنگ کننده»، «معاون برنامه‌ریزی»، «معاون فناوری اطلاعات و ارتباطات»، «معاون پارلمانی»، «معاون اداری و مالی»، «معاون تعلیم و تربیت»، «معاون آموزش»، «معاون علمی، پژوهشی و فناوری»، «معاون مقاومت مردمی»، «معاون روابط عمومی» و «معاون سیاسی» به چشم می‌خورند. معاون سیاسی بسیج توسط نماینده ولی فقیه در بسیج منصوب می‌شود.
  • سازمان حفاظت اطلاعات بسیج:سازمان «حفاظت اطلاعات بسیج»، یک سازمان امنیتی داخلی است که حضور رسانه‌ای و اجتماعی بسیار کمرنگی دارد. مسئول این سازمان با حکم فرمانده کل سپاه تعیین می‌شود. این سازمان یک تشکیلات داخلی محسوب می‌شود که مراقبت و نظارت امنیتی درون سپاه را برعهده دارد و گزارش فعالیت‌های خود را به سازمان حفاظت اطلاعات سپاه ارائه می‌دهد. رئیس سازمان حفاظت اطلاعات بسیج، «سردار مرتضی نصیری» است. سازمان حفاظت اطلاعات سپاه، نماینده مستقر در سازمان حفاظت اطلاعات بسیج دارد.
  • سازمان بسیج سازندگی: سازمان بسیج سازندگی ۱۷ اردیبهشت سال ۱۳۷۹ به فرمان آیت‌الله علی خامنه‌ای تشکیل و جایگزین «جهاد سازندگی» شد. آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار با فرماندهان سپاه و بسیج، این طرح را ایده شخصی خودش اعلام کرده و هدف طرح را سازماندهی جوانان برای حضور در مناطق محروم و فعالیت‌های عمرانی، اعلام کرده و شناسایی حوزه‌ها و تامین بودجه را به دولت واگذار کرده است. فرمانده بسیج سازندگی با حکم فرمانده بسیج منصوب می‌شود. در زیرمجموعه این سازمان، «قرارگاه گروه‌های جهادی» فعال است که در همه استان‌ها تشکیل شده است. نهاد رابط بین دولت و سازمان بسیج سازندگی، کارگروهی موسوم به «ستاد پشتیبانی از اردوهای جهادی» است. ریاست این کارگروه در سطح ملی با وزیر کشور است و سطح استانی با ریاست استانداران، فعالیت می‌کند. حوزه‌های فعالیت سازمان بسیج سازندگی بر اساس آیین نامه اجرایی که سال ۱۳۸۶ به تصویب هیات دولت رسیده، عبارتند از فعالیت‌های عمرانی زودبازده در حوزه کشاورزی، عمرانی، صنایع تبدیلی، انرژی، راه و ساختمان و بهداشت و درمان، فعالیت‌های عام‌المنفعه در مناطق محروم، فعالیت‌های امدادی در حوادث غیرمترقبه، فعالیت‌های فرهنگی در حوزه‌های دینی، هنری، ورزشی، محیط زیست و سوادآموزی، فعالیت‌های مردم یاری و پروژه‌های اقتصادی کم هزینه.

    سازمان بسیج سازندگی علاوه بر عقد قرارداد به عنوان پیمانکار با نهادهای دولتی، می‌تواند بودجه مورد نیاز طرح را به صورت مستقیم از سازمان برنامه و بودجه دریافت کند. سیر حرکت این سازمان در طول ۱۸ سال گذشته از اردوهای تابستانی برای فعالیت‌های عمرانی در مناطق محروم به فعالیت‌های اقتصادی تغییر کرده و هم از نظر فعالیت‌ها و هم از نظر اعتباری از دولت تقریبا مستقل شده و به صورت موازی به فعالیت می‌پردازد. این سازمان اعلام کرده که در طول هر سال، بیش از ۸۰۰ هزار نفر را در قالب اردوهای جهادی به مناطق محروم برای انجام فعالیت‌های عمرانی و خدماتی اعزام می‌کند. ارائه خدمات پزشکی و آموزش‌های فرهنگی، مذهبی و اجتماعی از دیگر برنامه‌های اردوهای جهادی تابستانی است. همچنین بر اساس گزارش اردیبهشت ۱۳۹۷،  رئيس سازمان بسیج سازندگی،‌ این نهاد نظامی-اقتصادی تاکنون، ۱۴۵هزار واحد تولیدی در ۱۳حوزه ایجاد کرده است. حوزه‌های مسکن، صنایع تبدیلی و کشاورزی از حوزه های مورد علاقه سازمان بسیج سازندگی است که اکنون یک پیمانکار مهم اقتصادی و عمرانی محسوب می‌شود. این سازمان با حمایت شبکه بانکی وابسته به سپاه، در پرداخت تسهیلات بانکی به پروژه‌های اقتصادی نیز فعال شده است.  از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۴، «سردار محمود صلاحی»، از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲ «سردار مجید خراسانی»،  از سال ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۴، «ابراهیم عزیزی» و از سال ۱۳۹۴ تاکنون، سردار «نعمان غلامی»، فرمانده سازمان بسیج سازندگی بوده‌اند.
  • نهادهای فضای مجازی:  سابقه ورود جدی بسیج به حوزه اینترنت به پاییز سال ۱۳۸۷ باز می‌گردد. «تولید و عرضه محتوای ارزشی در اینترنت» با راه اندازی «ده‌هزار وبلاگ در ده‌هزار پایگاه بسیج» نخستین گام این پروژه بود که آذر ۱۳۸۷ شروع شد. آموزش‌های مهارت‌های اولیه کامپیوتر و اینترنت و ایجاد وبلاگ، از مهم‌ترین فعالیت‌های این دوران بود. گام دوم این پروژه در سال ۱۳۸۸، تشکیل «شورای سایبری» بسیج بود. این شورا، در نخستین گام، اقدام به آموزش و تربیت «تکاور جنگ سایبری» کرد. هدف از تربیت این گروه، انجام فعالیت‌های خرابکارانه در اینترنت از جمله هک کردن سایت‌ها و ایمیل‌ها بود و رویکرد بسیج در فضای مجازی را وارد فاز تهاجمی کرد. این سلسله فعالیت‌های شبکه‌ای، در طول یک دهه، در قالب نهادهای متعددی، ساماندهی شده است. در حال حاضر در سازمان بسیج، نهادهای متنوعی در حوزه فضای مجازی به فعالیت مشغول هستند که مهم‌ترین آنها عبارتند از مرکز فضای مجازی سراج، و سازمان هنری و رسانه‌ای اوج. به گفته معاون دادستان کل ایران، عبد الصمد خرم آبادی، در سال ۱۳۹۵ تعداد افراد همکار بسیج برای رصد فضای مجازی و گزارش اطلاعات به نهادهای امنیتی و قضایی، ۱۸هزار نفر بوده است.
  • «مرکز فضای مجازی بسیج»:، یک شبکه گسترده اجرایی در حوزه مجازی است که به تولید محتوا برای فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، برگزاری دوره‌های آموزشی، ساخت بازی‌های اینترنتی و انیمیشن، برگزاری همایش‌های فصلی و .... مشغول است. این سازمان در حال گسترش فعالیت خود در حوزه امنیت سایبری و رصد فضای مجازی با هدف تشکیل «لشکر سایبری بسیج» است.  «مرکز تولید و نشر دیجیتال انقلاب اسلامی» موسوم به «متنا»  نهاد تابع مرکز فضای مجازی می باشد در زمینه تولید انیمیشن، بازی های رایانه ای و نرم افزارهای چندرسانه‌ای فعال است. از دیگر نهادهای مجازی وابسته به بسیج سازمان مجازی سراج است که هدف اعلام شده آن هماهنگ کردن گروه‌های انقلابی فردی و فعالان درگیر جنگ فرهنگی و تبدیل آنها به یک جنبش سیاسی است. تارنمای سازمان سراج در مردادماه سال ۱۳۹۵ و با حضور «سردار نجات»، معاون فرهنگی سپاه پاسداران و همچنین «کمیل خجسته»، کارشناس مسائل فضای مجازی و «منصور امینی»، رئیس سازمان فضای مجازی سراج رونمایی شد. ایجاد زیرساخت‌های نرم‌افزاری‌، برگزاری دوره‌ها و نشست‌های آموزشی، ساخت و شناسایی و تبلیغ نرم‌افزار تولید بازی از جمله فعالیت‌های این مرکز برای هماهنگ‌سازی و هدایت فعالان سایبری است.

مراکز سازمان سراج عبارتند از:

  • کلینیک ترک اعتیاد مجازی: کلینیک سلامت ذهن فضای مجازی بوده که در زمینه  «محوریت ترک اعتیاد به فضای مجازی و رفع آسیب‌های این حوزه» فعالیت می‌کند.
  • مرکز تربیت و آموزش: در سال ۱۳۹۳ با هدف «ترسیم نقشه راه و تدوین نظام جامع آموزشی برای فعالان انقلابی در فضای مجازی راه اندازی شد.» این مرکز در ارائه «دوره‌های مختلف آموزشی با موضوعات مربوط به نرم‌افزارهای تلفن همراه از قبیل «دوره آموزشی شهید زین‌الدین»، تشکیل «باشگاه باران» و برگزاری کلاس های آموزشی برای تربیت خبرنگاران توانمند، برگزاری کلاس‌های مختلف آموزش الکترونیکی (آموزش مجازی)» فعالیت می‌کند.
  • مرکز آینده‌پژوهی: سال ۱۳۹۲ راه اندازی شده و​ ماموریت اصلی آن انجام تحقیقات مورد نیاز فضای مجازی جریان انقلاب اسلامی و نیز آینده‌پژوهی و رصد تحولات در این عرصه با تمرکز بر اقتضائات جبهه مردمی انقلاب در فضای مجازی است. این مرکز دارای گروه‌ها و کمیته‌های «فلسفه و علوم شناختی فضای مجازی»، «اقتصاد فضای مجازی و تجارت الکترونیک»، «مطالعات فرهنگی - اجتماعی فضای مجازی»، «مطالعات زنان و خانواده و فضای مجازی»، «مطالعات سیاست و بین‌الملل فضای مجازی»، «مطالعات امنیت، دفاع و فضای مجازی»، «مطالعات حقوقی و سیاستگذاری فضای مجازی»، «مطالعات روان‌شناسی فضای مجازی»، «مطالعات فنی، شبکه و زیرساخت فضای مجازی» و «گروه رصد و آینده‌پژوهی است. ​
  • مرکز بازی و سرگرمی: در زمینه ساخت بازی‌های مجازی و «پیشرفت فنی هنری و محتوایی باز‌ی‌ها» فعالیت می‌کند. هدف این مرکز «تولید و حمایت از بازی‌هایی با رویکرد اصلی انقلاب اسلامی است.» به این منظور تلاش این مرکز «تقویت جبهه انقلاب اسلامی و کمک به گروه‌های مستقل و اغلب کوچک در زمینه تولید بازی‌های سالم و پاک و در راستانی اهداف انقلاب اسلامی» عنوان شده است.
  • مرکز چند رسانه‌ای و تلفن همراه: با هدف  «شناسایی عناصر فردی و گروهی فعال در حوزه نرم‌افزارهای تلفن همراه و چندرسانه‌ای و همچنین شناسایی نرم‌افزارهای مختلف تولید شده در جبهه فرهنگی انقلاب» راه‌اندازی شد. این مرکز با برگزاری دوره‌های آموزشی با همکاری مرکز آموزش سازمان، تولیدات خود و خروجی‌های آن را به مصرف‌کنندگان ارائه می‌دهد.
  • مرکز سرویس و خدمات نرم‌افزاری: این مرکز «با ایجاد شورای فن‌اوری اطلاعات، متشکل از متخصصان مربوط به این حوزه» آغاز به کار کرد. فعالیت این مرکز همچنین در زمینه حمایت از ایجاد زیرساخت‌های نرم‌افزاری در حوزه فن‌آوری اطلاعات است.
  • مرکز فن‌آوری اطلاعات و هاستینگ:  مرکز خدمات سخت‌افزاری سازمان فضای مجازی سراج در حوزه «ایجاد زیرساخت میزبانی (هاستینگ) امن و ارائه خدمات مربوط به آن»  فعالیت کرده به این منظور که «میزبان مطمئنی برای سایت‌های فعالان جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی باشد.» 
  • مرکز رسانه‌های اینترنتی یا مرکز داده:  این مرکز در حوزه محتوای اینترنت، از طریق «راه‌اندازی بخش آموزش و حمایت زیرساختی از فعالان و مجموعه‌های جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی در فضای اینترنت» فعالیت می‌کند.
  • مرکز شبکه‌های اجتماعی:  در رمینه ساماندهی شبکه اجتماعی فعالیت می‌کند.
  • مرکز سوادآموزی مجازی: این مرکز در جهت  فعالیت‌های ویژه آموزشی، پژوهشی، مشاوره‌ای و درمانی برای ارتقای سواد فضای مجازی در تحقق قدرت نرم فعالیت می‌کند. از جمله فعالیت‌های این مرکز «ارائه خدمات مشاوره‌ای و روان‌شناسی به پیشگیری و درمان آسیب‌های فضای مجازی » است.
  • مرکز فعالیت‌های گروهی (اردویی):  این مرکز فعالیت خود را  در سال ۱۳۹۲ با برگزاری اولین اردوی «گرای صفر و یک» و اعزام فعالان جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی در فضای مجازی به مناطق عملیاتی هشت سال دفاع مقدس شروع کرد . این مرکز همچنین اقدام به برگزاری برنامه‌های مختلف گروهی در جهت تحقق ارتباط‌گیری با فعالان این حوزه نموده است. از این فعالیت‌ها برای نمونه می‌توان به «برگزاری سالانه نمایشگاه رسانه‌های دیجیتال انقلاب اسلامی، اعتکاف رجبیه، خدمت رسانی تخصصی در حوزه رسانه‌های دیجیتال به زوار سیدالشهدا  در اربعین، همایش ملی فصل وصل در مشهد مقدس با حضور نخبگان و فعالان وِیژه فضای مجازی» اشاره کرد.
  • مرکز رسانه‌های تصویری: در زمینه «ساخت مستندهای تخصصی، ارائه مشاوره‌ها و ایجاد حمایت‌های تخصصی به فعالان حوزه رسانه‌های تصویری و ساماندهی آنان» فعالیت می‌کند.

«سازمان هنری رسانه‌ای اوج»از جمله نهادهای وابسته به بسیج مستضعفین است که از سال ۱۳۹۰ فعالیت خود را شروع کرده است و به طور عمده بر حوزه سینما و تولیدات هنری متمرکز است. در زیرمجموعه این سازمان، «مرکز فیلم و سریال»، «مرکز تولیدات رسانه‌ای بین‌الملل»، «خانه طراحان طرح و گرافیک انقلاب اسلامی»، «خانه طراحان تبلیغات انقلاب اسلامی»، «مرکز هنرهای نمایشی انقلاب اسلامی»، «خانه مستند انقلاب اسلامی»، «خانه فیلم داستانی انقلاب اسلامی»، «خانه پویانمایی (انیمیشن) انقلاب اسلامی»، «مرکز ماوا (ویژه موسیقی) و «خانه سرود انقلاب اسلامی» فعال هستند. از نمونه فعالیت‌های این سارمان، طراحی و نصب بیلبوردهای ضدآمریکایی در دوران مذاکرات هسته‌ای، ساخت کلیپ امیر تتلو روی ناو جماران در خلیج فارس، ساخت فیلم‌های بادیگارد، ایستاده در غبار، به وقت شام و ماجرای نیم‌روز، سریال پایتخت، تولید ۷۰۰ مستند و سرمایه‌گذاری کلان و دامنه‌دار برای ساخت فیلم‌های سینمایی و سریال، را می‌توان اشاره کرد. شبکه تلویزیونی افق نیز محصولات خود را به طور عمده از طریق سازمان اوج تامین می‌کند. سازمان اوج، حامی اصلی «جشنواره فرهنگی هنری عمار» است که جشنواره‌ای شبیه جشنواره فیلم فجر محسوب می‌شود و به تبلیغ و تحسین آثار انقلابی می‌پردازد. به گفته مدیران این موسسه، در زیرمجموعه این سازمان، ۸۰ موسسه فعال هستند و در این موسسه‌ها ۲۶۰۰ هنرمند فعالیت می‌کنند.

  • سازمان تربیت بدنی بسیج

سازمان تربیت بدنی یا ورزش بسیج یکی از سازمان‌های باسابقه بسیج است که از سال ۱۳۹۰ به طرز محسوسی به گسترش فعالیت‌های خود پرداخته است. این سازمان با ساخت ۳هزار سالن ورزشی،‌ راه اندازی ۳۲۰ پایگاه استعدادیابی در ۱۴ رشته ورزشی، برای جذب ۳ میلیون عضو ورزشکار برنامه ریزی کرده است. سازمان تربیت بدنی بسیج همچنین حمایت از ۲۸ باشگاه در در لیگ‌های مختلف ورزشی ایران بر عهده دارد. این تیم‌ها زیر نظر «باشگاه مقاومت ایران» اداره می‌شوند. سازمان تربیت بدنی بسیج مسئول آموزش‌های دفاع شخصی، شنا،‌ تیراندازی و آمادگی جسمانی به اعضای بسیجی عضو گردان‌های «امام حسین» و «امام علی» و «کوثر» است. این سازمان هرساله، دو المپیاد ورزشی ویژه زنان و مردان برگزار می‌کند که اعضای پایگاه‌های استعدادیابی در آن حضور دارند.

  • بسیج اقشار ۲۲گانه

شکل‌گیری «اقشار ۲۲گانه» بسیج پس از تبدیل «نیروی مقاومت بسیج» به «سازمان بسیج مستضعفین» در دستور کار قرار گرفت. گروه‌های مختلف ۲۲ گانه که بخش‌های مختلف جامعه ایران را هدف‌گذاری کرده‌‌اند، به صورت مستقل فعالیت‌های خود را انجام می‌دهند. فرماندهان این سازمان‌ها توسط فرمانده بسیج منصوب می‌شود ولی «سازمان بسیج طلاب» تحت نظر نماینده ولی فقیه در بسیج اداره می‌شود. نکته مهم درباره تشکل بسیج اقشار این است که این سازمان‌ها به طور عمده پس از سال ۱۳۸۸ فعالیت خود را در قالب بسیج اقشار شروع کرده‌اند ولی ریشه‌ها، تشکیلات اولیه و فعالیت‌ها آنها سابقه طولانی در بسیج دارد و به طور عمده در قالب واحدهای سازمانی و منطقه‌ای از ابتدای تشکیل بسیج، فعال بوده‌اند.

  • سازمان بسیج رسانه: سازمان بسیج رسانه مهرماه سال ۱۳۹۰ به عنوان اولین سازمان اقشار بسیج تشکیل شد. «مدیران، سردبیران، خبرنگاران، عکاسان و برنامه‌سازان ارزشی» جامعه هدف این سازمان تعریف و هدف از تشکیل آن، «دشمن‌شناسی، امام‌شناسی، معرفت‌های انقلابی و بصیرت‌افزایی» اعلام شد.
    سازمان بسیج رسانه در فعالیت‌هایی چون «اردوهای جهادی» و ارسال کمک به حادثه دیدگان و کمک به زائران عتبات عالیات و بازدید از مناطق جنگی و مذهبی نیز فعالیت دارد. سال ۱۳۹۲، مسئولان سازمان بسیج کوشیدند با ارائه طرح «تقویت و توسعه سازمان بسیج» ساختار این نهاد را تغییر دهند. در طرح پیشنهادی، دولت موظف شده بخشی از اعتبارات سالانه در حوزه رسانه را به این سازمان پرداخت کند و وزارت کشور، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان صداوسیما به تقویت و توسعه این سازمان کمک کنند. این طرح ابتدا در آبان ماه ۱۳۹۵ به تصویب کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی رسید ولی هنوز به تصویب نهایی مجلس نرسیده است. تعداد اعضای بسیج رسانه در مهرماه سال ۱۳۹۶، ۱۰هزار نفر اعلام شده است. این سازمان در شهرستان‌ها در قالب «کانون بسیج رسانه» فعال است و در بیش از ۱۳۰ شهر ایران، دفتر تاسیس کرده است. در زیرمجموعه سازمان بسیج رسانه، «انجمن عکاسان»، «انجمن سیاسی نویسان» و انجمن ورزشی نویسان» فعالیت دارند.
  • سازمان بسیج جامعه زنان: سازمان بسیج جامعه زنان، از سال ۱۳۹۰ فعالیت خود را شروع کرده است. فعالیت‌های زنان در بسیج ریشه‌ای طولانی دارد و به دوران جنگ ایران و عراق و تشکیل «پایگاه‌های مقاومت خواهران» و گروه‌های اجتماعی «انصار المجاهدین» باز می‌گردد که به فعالیت‌های پشتیبانی و خدماتی پشت جبهه مشغول بودند. از سال ۱۳۹۰ و با تغییرات ساختاری در بسیج، مجموعه این فعالیت‌ها در سازمان بسیج جامعه زنان پیگیری شد که نقش سیاستگذار برای مجموعه «پایگاه‌های مقاومت خواهران» که در روستاها و شهرهای ایران فعال هستند را بر عهده دارد.

در زیرمجموعه این سازمان، «دانشکده دخترانه حضرت زینب» و «پژوهشکده عفاف و خانواده»، «قرارگاه فضای مجازی شهید مریم فرهانیان» و «انتشارات لشکر فرشتگان» فعال هستند. این سازمان همچنین مدعی است شبکه‌ای در قالب بیش از ۱۱۰هزار «حلقه صالحین» در سراسر کشور ساماندهی کرده است. این حلقه‌های چندنفره در واقع  گروه‌های کوچک مذهبی و آموزشی هستند که وظیفه انتقال پیام‌ها و مطالب‌های تهیه شده توسط بسیج را به جامعه هدف، بر عهده دارند. راه‌اندازی بیش از ۳هزار مهد قرآنی در مساجد برای آموزش قرآن نیز یکی از برنامه‌های ملی سازمان بسیج زنان بوده است.

دو زیرمجموعه دیگر این سازمان، گردان‌های «کوثر» و «الزهرا» هستند که به آموزش‌های امداد و نجات مشغولند. گردان کوثر، گردان ویژه سازمان بسیج زنان محسوب می‌شود. بر اساس ادعای مسئولان این سازمان، تعداد اعضای «پایگاه مقاومت بسیج خواهران» ۱۰میلیون نفر اعلام شده که در ۲۰هزار پایگاه عضو یا مشغول به فعالیت هستند. علاوه بر این، ۵۰۰ «دفتر بسیج خواهران» هم در کل کشور راه اندازی شده است.

  • سازمان بسیج ورزشکاران: سازمان بسیج ورزشکاران به عنوان یکی از سازمان‌های اقشار بسیج، به طور معمول در حوزه برنامه‌های دینی، اخلاقی و تربیتی برای ورزشکاران و اعلام مواضع سپاه در حوزه ورزش فعال است. تشکیل «حلقه‌های صالحین» برای ورزشکاران و برگزاری همایش‌های اخلاق در ورزش، از دستورکارهای ثابت این سازمان است. تعداد ورزشکاران عضو این سازمان بیش از ۲۰۰هزار نفر اعلام شده اند.
  • سازمان بسیج اصناف: سازمان بسیج اصناف در حوزه اقتصادی فعال است و به تببین مواضع بسیج و سپاه در این حوزه می‌پردازد. بر اساس اعلام مسئولان این سازمان، ۶۰۰ هزار واحد صنفی ایران عضو این سازمان هستند. ایجاد بازار اسلامی و تحقق اقتصاد مقاومتی از اهداف عمده این سازمان اعلام شده است. سازمان بسیج اصناف در راستای تحقق این اهداف، از طریق پایگاه‌های بسیج مستقر در اتحادیه‌های صنفی اقدام به اعمال برنامه‌های نظارتی و تذکر به واحدهای صنفی می‌کند و در تمام اتاق‌های اصناف و بازرگانی ایران نیز دفتر دارد. 
    این سازمان همچنین کار گروه عالیس ( عراق، ایران، لبنان، یمن و سوریه) را برای تقویت صادرات راه‌اندازی کرده است. از این کشورها به عنوان «محور مقاومت» نام برده می‌شود. سازمان بسیج همچنین در برگزاری سه دوره فقهی در بازار مشارکت دارد؛‌ فقه عمومی، فقه تکمیلی و فقه تخصصی. در حال حاضر، هر متقاضی که قصد دارد برای فعالیت‌های اقتصادی خود، پروانه فعالیت اخذ کند، مجبور به گذارندن ۶ ساعت فقه عمومی است. دوره‌های فقه تکمیلی و فقه تخصصی هم در صورت درخواست نهادهای متقاضی توسط این سازمان برگزار می‌شود. 
  • سازمان بسیج مساجد و محلات: سازمان بسیج مساجد و محلات، در ۲۳ هزار مسجد پایگاه مقاومت راه اندازی کرده است و به گفته مسئولان بسیج، «ستون فقرات بسیج» محسوب می‌شود. این شبکه وسیع، عامل اصلی ایجاد یک ارتباط فعال و ارگانیک بین بسیج و روحانیت در سراسر کشور است. مسائل و اختلافات این سازمان با روحانیون، از طریق «کمیته حل اختلاف ائمه جماعات و فرماندهان بسیج» پیگیری می‌شود. اعضای پایگاه‌های مقاومت مسجد همچنین عضو شورای امر به معروف و نهی از منکر مساجد هستند.
     
  • سازمان بسیج جامعه پزشکی: سازمان بسیج جامعه پزشکی ۴۰۰ پایگاه در سراسر کشور دارد. این سازمان علاوه بر فعالیت‌های خدماتی در داخل ایران، در کشورهای سوریه و عراق نیز به گروه‌های شبه نظامی تحت نظر ایران خدمات پزشکی ارايه می‌دهد. اعزام گروه‌های بهداشتی و درمانی به مناطق محروم، برپایی بیمارستان‌های صحرایی، فعالیت‌های امدادی و برگزاری رزمایش‌های بهداشت و درمان از دیگر فعالیت‌های این سازمان است. عمده این فعالیت‌ها در قالب طرح «شهید رهنمون» اجرا می‌شود. مسئولان این سازمان مدعی هستند که ۱۸۶هزار نفر شامل پزشک، پیراپزشک، پرستار و دندانپزشک، عضو سازمان بسیج جامعه پزشکی هستند.
  • سازمان بسیج هنرمندان: سازمان بسیج هنرمندان در سال ۱۳۸۴ تاسیس شده است. مسئولان این سازمان اعلام کرده‌اند که تا پایان سال ۱۳۹۶، بیش از ۱۰۰هزار عضو هنرمند جذب کرده‌اند. این سازمان به طورمعمول به فعالیت‌هایی همچون برگزاری اردوهای زیارتی، کنگره شهدای هنرمند، حمایت از آثار ارزشی، جشنواره‌های هنری و ادبی و ... مشغول است. فعالیت‌های این سازمان از طریق بیش از ۳۰۰ انجمن هنری بسیج و بیش از ۴۰۰ کانون هنری و ادبی پیگیری می‌شود. « دانشگاه هنر اسلامی»  واقع در مشهد زیرمجموعه این سازمان قرار دارد. 
  • سازمان بسیج کارگری: تشکیل سازمان بسیج کارگری به سال ۱۳۸۸ باز می‌گردد. ترویج فرهنگ دینی، اصلاح الگوی مصرف و توسعه، تقویت فرهنگ استفاده از تولیدات داخلی و ... از جمله اهداف این سازمان اعلام شده است. فعالیت‌های این سازمان از طریق پایگاه‌های مقاومت کارگری دنبال می‌شود. مسئولان این سازمان مدعی هستند که ۵۰۰ هزار کارگر عضو این سازمان هستند. 
  • سازمان بسیج اساتید: سابقه تاسیس «سازمان بسیج اساتید» به سال۱۳۷۷ باز می گردد. آیین‌نامه تشکیل بسیج اساتید در سال۱۳۸۰ به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسیده است و در حال حاضر به گفته مسئولان این سازمان، بیش از ۳۲ هزار نفر عضو دارد. این سازمان در همه استان‌ها، «مرکز بسیج اساتید» راه‌اندازی کرده و دارای بیش از ۷۰۰ کانون بسیج اساتید در کل کشور است. جذب اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها، برگزاری اردوهای «راهیان نور»، نشست‌های مشترک با حوزه‌های علمیه، راه‌اندازی مراکز قرآن و عترت، بسط فرهنگ و تفکر بسیجی در دانشگاه‌ها و ... از جمله اهداف این سازمان اعلام شده است.
  • سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فن‌آوری: «سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فن‌آوری» سال ۱۳۸۸ تاسیس شده است. «معاون علمی، پژوهشی و فن‌آوری» سازمان بسیج، رئيس این سازمان است. «خانه نخبگان» و «مرکز رشد» از زیرمجموعه‌های فعال این سازمان هستند. این سازمان مسئول برگزاری جشنواره سالانه «جهادگران علم و فن‌آوری» است و در تفاهم با دانشگاه آزاد، قرار است در این دانشگاه «قرارگاه علم و فن‌آوری» ایجاد کند. راه‌اندازی «صندوق پژوهش و فن‌آوری» از دیگر دستورکارهای این سازمان است. محققان و پژوهشگران مردی که با این سازمان همکاری می‌کنند، از کسری خدمت بین ۲ تا ۱۲ماه برخوردار می‌شوند.
  • سازمان بسیج اردویی، گردشگری و راهیان نور: «سازمان اردویی بسیج» از سال ۱۳۷۷ شروع به فعالیت کرده و فعال‌ترین سازمان اقشار بسیج محسوب می‌شود. برگزاری اردوهای «راهیان نور»، مهم‌ترین مسئولیت این سازمان است. این سازمان دارای ۱۱ اردوگاه دائم در شهرهای رامسر، مشهد، اهواز، همدان، بهشهر، آبادان و قم است که محل برگزاری اردوهای تفریحی و گردشگری اعضای بسیج  و سپاه هستند.
    بر اساس گزارش مسئولان این سازمان، سال ۱۳۹۶، ۱۱میلیون نفر از طرف این سازمان به اردوهای مختلف فرستاده شده‌اند. از این میزان، هفت میلیون نفر از طریق کاروان‌های راهیان نور، از مناطقی در غرب و جنوب ایران بازدید کرده‌اند. این مناطق، به طور عمده محل انجام عملیات‌های نظامی در طول جنگ ایران و عراق بوده‌اند. فعالیت‌های این سازمان تحت نظر «قرارگاه مرکزی راهیان نور سپاه» انجام می‌شود که یک نهاد فرابخشی برای هماهنگ‌سازی کلیه فعالیت‌های معطوف به برگزاری کاروان‌های راهیان نور است. این قرارگاه با مشارکت سازمان‌های دولتی و سپاه استان‌ها و قرارگاه‌های منطقه‌ای سپاه، به برنامه‌ریزی برای این کاروان‌ها می‌پردازد.
    ​سابقه قرارگاه راهیان نور به اردوهای دانشجویی سازمان بسیج دانشجویی در سال ۱۳۷۶ باز می‌گردد که اقدام به اعزام کاروان‌های دانشجویی برای بازدید از بازمانده‌های مناطق جنگ هشت‌ ساله ایران و عراق می‌کند. در حال حاضر، ۱۱ قرارگاه در حوزه‌های ارتش، سپاه، بسیج، نیروی انتظامی، جهاد کشاورزی، فرهنگی، دانشجویی، دانش‌آموزی، حوزه‌های علمیه، رسانه، دریایی و بین‌الملل، تشکیل شده است.
     
  • سازمان بسیج حقوق‌دانان: «تحول در نظام حقوقی»، «حفظ، بسط و تعمیق اهداف انقلاب اسلامی»، «کمک به افزایش کارآیی نظام» و «رفع نیازمندی‌های اساسی جامعه حقوقی»، چهار هدف کلانی است که سازمان بسیج حقوق‌دانان دنبال می‌کند. تعداد اعضای این سازمان ۳۶ هزار نفر اعلام شده است. این سازمان در تمام مراکز استان‌ها و ۲۰۰ شهرستان دفتر دارد و هفت مرکز را در تهران راه‌اندازی کرده است. سازمان بسیج حقوق‌دانان همچنین در همکاری با «سازمان بسیج وزارت دادگستری» و «سازمان بسیج قوه قضاییه»، یک شبکه حقوقی فعال را تشکیل داده است.
  • سازمان بسیج دانش‌آموزی: سابقه «سازمان بسیج دانش‌آموزی» به سال ۱۳۶۳ و تشکیل «دفتر بسیج دانش آموزی» باز می‌گردد که به طور عمده ماموریت «آموزش‌های نظامی» به دانش‌آموزان را بر عهده داشت. سال ۱۳۷۳، «بسیج دانش‌آموزی» تشکیل شد و سال ۱۳۷۵، «قانون تشکیل و توسعه بسیج دانش‌آموزی» توسط مجلس شورای اسلامی مصوب شد و با تغییر ساختار سپاه و بسیج از سال ۱۳۷۷ به عنوان «سازمان بسیج دانش‌آموزی» به کار خود ادامه داد. بر اساس آیین‌نامه اجرایی این قانون که سال ۱۳۸۶ به تصویب هیات دولت رسیده است، تشکیل «واحدهای امیدان، پویندگان و پیشگامان» به ترتیب در مدارس، ابتدایی، راهنمایی و متوسطه، از ماموریت‌های این سازمان است. این واحدها در مدارس به انجام آموزش‌های نظامی و مشارکت در آموزش‌های مذهبی مشغول هستند. مسئولیت هماهنگی فعالیت‌های بسیج در مدارس بر عهده «شورای هماهنگی و پشتیبانی بسیج دانش آموزی» است که وزیر آموزش و پرورش، نماینده ولی‌فقیه در سپاه و رئيس سازمان بسیج و رئيس سازمان بسیج دانش‌آموزی از جمله اعضای آن هستند. بخشی از اعتبارات این سازمان، توسط وزارتخانه‌های دفاع و آموزش و پرورش تامین می‌شود. تعداد دانش‌آموزان عضو سازمان بسیج، بیش از ۵م یلیون نفر اعلام شده است. سازمان بسیج دانش‌آموزی در ۶۰ هزار مدرسه فعالیت دارد. دانش‌آموزان پسر عضو بسیج دانش‌آموزی می‌توانند از امتیاز کسری دو ماه خدمت سربازی استفاده کنند.
     
  • ​​سازمان بسیج دانشجویی: ریشه سازمان بسیج دانشجویی به فرمان مورخ ۲ آذرماه سال ۱۳۶۷ آیت‌الله خمینی و دستور او برای تشكيل بسيج دانشجو و طلبه باز می‌گردد. نخستین واحد بسیج دانشجویی، دی‌ماه ۱۳۶۹ در دانشگاه تهران تاسیس و مسئولیت راه‌اندازی دفاتر بسیج در سایر دانشگاه‌ها را بر عهده گرفت. «قانون تشکیل و تقویت و توسعه بسیج دانشجویی» در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۷۷ به تصویب مجلس رسید. أیین‌نامه اجرایی «بسیج دانشجویی» در تاریخ ۵ مهرماه ۱۳۷۹ به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسید. مسئول بسیج دانشجویی در دانشگاه با حکم مسئول سازمان بسیج دانشجویی منصوب می‌شود. بودجه و امکانات این سازمان از محل اعتبارات وزارتخانه‌های «دفاع»، «علوم، تحقیقات و فناوری» و «بهداشت و درمان و آموزش پزشکی» تامین می‌شود. «وزارت آموزش و پرورش» و «دانشگاه آزاد اسلامی»  نیز از فعالیت‌های این سازمان حمایت می‌ٰکنند. این سازمان دارای سه هزار دفتر فعال در سراسر کشور است و یکی از مهم‌ترین نهاد سیاسی فعال وابسته به بسیج و سپاه محسوب می‌شود.
    اولین نقطه عطف درافزایش فعالیت‌های سیاسی سازمان بسیج دانشجویی در دوره اصلاحات و رئیس جمهوری محمد خاتمی ( ۱۳۷۶-۱۳۸۴) به وقوع پیوست. با حمایت آیت‌الله خامنه‌ایِ رهبر جمهوری اسلامی و تصویب جایگاه قانونی جدیدش بوسیله مجلس، سازمان بسیج دانشجویی فعالیتش را بر علیه حامیان اصلاح‌طلب از قبیل فعالان دانشجویی آغاز کرد.  فعالیت بسیج در این زمینه و به خاطر کمک به قدرت هیئت حاکمه از سوی حکومت مورد تقدیر قرار گرفت و به این منظور در سال ۱۳۷۹ مجلس قانونی را تصویب کرد که به موجب آن دانشگاه‌ها و دانشگاه آزاد اسلامی ملزم به ارائه سهمیه ۴۰ درصدی برای ورود دانشجویان بسیجی فعال شدند.
    در دوره ریاست جمهوری «محمود احمدی‌نژاد» فعالیت سیاسی بسیج به طرز چشمگیری افزایش یافت. در جریان اعتراضات سال ۱۳۸۸به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری و نقش بسیج در سرکوب اعتراضات امتیازات بیشتری از سوی حکومت به سازمان بسیج دانشجویی داده شد. به طور نمونه حکومت سهیه ۴۰ درصدی پذیرش بسیجبان را به دانشگاه‌های دولتی گسترش داد. همچنین روئسای سابق سازمان بسیج دانشجوبی به موقعیت‌های سیاسی در حکومت و بویژه نهاد ریاست جمهوری رسیدند. به طور نمونه «علی‌رضا زاکانی» رئیس سابق بسیج دانشجویی به عنوان نماینده به مجلس راه پیدا کرد. نمونه دیگر انتصاب «مهرداد بذرپاش» رئیس سابق سازمان بسیج دانشجویی از سوی احمدی نژاد به سمت «مشاور سازمان ملی جوانان» بود.
  • سازمان بسیج طلاب و روحانیون: «سازمان بسیج طلاب و روحانیون» بر اساس نامه مورخ ۲ آذرماه ۱۳۶۷ «آیت‌الله خمینی» تشکیل شده است. تا سال ۱۳۸۰، بسیج طلاب بخشی از سازمان بسیج دانشجویی بود. از سال ۱۳۸۰ با دستور آیت‌الله خامنه‌ای، این بخش منفک و مسئولیت اداره آن به نماینده ولی فقیه در بسیج محول شد. این سازمان دارای ۱۴۰۰  پایگاه در حوزه‌های علمیه است و تعداد اعضای آن ۱۶۰هزار نفر اعلام شده است. سرگروه‌های «حلقه‌های صالحین» در همه سازمان‌های اقشار ۲۲ گانه توسط سازمان بسیج طلاب تعیین می‌شود. این سازمان همچنین مسئول ارسال مبلغین مذهبی به اردوهای راهیان نور و اعزام مشاور به مدارس است. «تیپ۸۳ امام صادق» که در قم واقع شده است و زیرمجموعه سپاه محسوب می‌شود، مسئول آموزش رزمی طلاب در سراسر کشور است. بسیج طلاب دو استان قم و خراسان‌رضوی به طور مستقیم زیر نظر این تیپ فعالیت می‌کنند.
  • سازمان بسیج عشایری: سابقه فعالیت‌های «بسیج عشایر» به دوران جنگ ایران و عراق و در قالب «یگان مرزی عشایر» باز می‌گردد. این یگان‌ها پس از جنگ در قالب نواحی مقاومت بسیج عشایر به فعالیت خود ادامه دادند و از سال ۱۳۸۷، «سازمان بسیج عشایر» تشکیل و فعال شد. سازمان بسیج عشایر در ۲۷ استان ایران در حال فعالیت است. تعداد اعضای این سازمان در سال ۱۳۹۵، ۵۲۵ هزار نفر اعلام شده است. سازمان بسیج عشایر با ایجاد ۶ ناحیه در مراکز استان‌ها، ۱۵ سازمان عشایری منطقه‌ای و ۳۹ پایگاه مقاومت در حال فعالیت است.
    این سازمان همچنین اقدام به مسلح کردن هزاران نفر از عشایر کرده است تا بتواند اهداف دفاعی و امنیتی مدنظر سپاه و بسیج را تامین کند. تسلیح عشایر ایران با نظر آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی اجرایی شده است. در این طرح، سپاه ابتدا ۲۰۰ هزار قبضه سلاح‌های شکاری عشایر را جمع‌آوری کرده و سپس اقدام به صدور مجوز برای داشتن سلاح کرده است. مجوزهای سلاح عشایر به طور سالیانه صادر می‌شود و «مرکز سلاح و مهمات سپاه»، مسئول صدور جواز اسلحه عشایری است. این مرکز سالانه ۱۵ هزار مجوز صادر می‌کند. علت صدور این مجوز، نیازهای دفاعی عشایر در زندگی‌ شخصی آنها اعلام شده است. از سوی دیگر، بخشی از عشایر ایران با حکم ماموریت مسلح می‌شوند و نیروی وابسته به سپاه هستند. سازمان بسیج عشایر همچنین در زمینه اقتصادی هم فعال شده و با همکاری پایگاه‌های مقاومت بسیج، به عشایری که قصد فعالیت‌های اقتصادی دارند، تسهیلات اقتصادی می‌پردازد.
  • سازمان بسیج فرهنگیان: «سازمان بسیج فرهنگیان» سال ۱۳۷۹ تاسیس شده است. این سازمان تا سال ۱۳۸۲ به عنوان بخشی از سازمان بسیج دانش‌آموزی فعال بود. سال ۱۳۸۳ فعالیت آن مستقل شد ولی از سال ۱۳۸۷ دوباره تحت نظر سازمان دانشجویی قرار گرفت. این تغییر چندان دوام نیاورد و  از سال ۱۳۹۰، دوباره بسیج فرهنگیان به صورت مستقل فعالیت می‌کند. تعداد اعضای این سازمان بیش از ۵۰۰ هزار نفر اعلام شده است. جامعه هدف اصلی این سازمان، افراد شاغل در آموزش و پرورش به ویژه معلمان است.
  • سازمان بسیج مداحان: «سازمان بسیج مداحان:، ۹ دی ماه سال ۱۳۸۸ تاسیس شده است. تعداد اعضای این سازمان بیش از ۵۰ هزار نفر برآورد شده است. مداحان، شاعران آيینی و مدیران هیات‌های مذهبی از جمله اعضای این سازمان هستند. این سازمان در زمینه سازماندهی، تشکیل پرونده و آموزش مداحان فعال است. «شورای عالی»، مهم ترین نهاد بالادستی این سازمان است. این سازمان در استان‌ها و شهرستان‌ها، تشکیلاتی چون «مجمع الذاکرین» راه اندازی کرده تا از فعالیت مداحان پشتیبانی کند.
  • سازمان بسیج مهندسین: «سازمان بسیج مهندسین» سال ۱۳۷۹ تشکیل شد. این سازمان شامل چهار شاخه «مهندسان عمران و معماری، مهندسین صنعتی، مهندسین فاوا (فناوری اطلاعات و ارتباطات) و مهندسین کشاورزی و منابع طبیعی» است که به صورت سازمان‌های جداگانه در حال فعالیت هستند. بر اساس ادعای مسئولان این سازمان، بیش از ۷۵ هزار نفر در حوزه صنعتی و بیش از ۴۰ هزار نفر، در شاخه عمران و معماری عضو این سازمان هستند. در زیرمجموعه شاخه‌های این سازمان، کانون‌ها و گروه‌های تخصصی تشکیل شده‌اند که به طور مستمر جلساتی دارند که در قالب «حلقه‌های صالحین» و «هیات‌های اندیشه‌ورز» برگزار می‌شود. «کادرسازی برای نظام» و «پرورش نیروهای متعهد و متخصص» از مهم‌ترین ماموریت‌های این سازمان‌ها اعلام شده است. از سال ۱۳۹۲، بسیج «مهندسین کشاورزی و منابع طبیعی» فعال‌تر از شاخه‌های دیگر بوده و در قالب یک سازمان مستقل در حال فعالیت است. تعداد اعضای وابسته به سازمان بسیج مهندسین کشاورزی و منابع طبیعی، ۴۵ هزار نفر اعلام شده است. تعداد اعضای سازمان مهندسین بسیج فاوا، ۸هزار نفر اعلام شده است. این سازمان در حوزه «توسعه اندیشه اسلامی در فضای مجازی» و «مقابله با تهدیدات در حوزه سایبری» فعالیت می‌کند.
      
  • سازمان بسیج پیشکسوتان جهاد و شهادت: سابقه تشکیل این سازمان به سال ۱۳۸۹ باز می‌گردد. سازماندهی «تمام بازنشستگان نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران» مهم‌ترین هدفی بوده است که این سازمان دنبال می‌کرده ولی عمده تمرکز و هدف‌گذاری آن بر بازنشستگان سپاه و بسیج بوده است. «تشکیل هیات‌های قرآنی» در خانه‌های بازنشستگان و محله‌ها، برگزاری اردوهای راهیان نور، اردوی جهادی، پیاده‌روی‌های مذهبی و ر‌ا‌ه‌اندازی حلقه‌های مشورتی «دفاعی و امنیتی»، «فرهنگی و اجتماعی»، «ورزشی و آموزشی»، «امر به معروف و نهی از منکر»، «سازندگی» و «محرومیت‌زدایی» و فعال‌کردن «هیات‌های اندیشه‌ورز» و «حلقه‌های صالحین» از جمله فعالیت‌های این سازمان بوده است. «سازمان بسیج پیشکسوتان جهاد و شهادت» که در ۳۱ استان و بیش از ۴۰۰ ناحیه مشغول فعالیت است، توسط شورای مرکزی اداره می‌شود. رئيس شورای مرکزی هر ناحیه، توسط فرمانده سپاه ناحیه منصوب می‌شود.
  • سازمان بسیج کارمندان: «سازمان بسیج کارمندان» از جمله نهادهای قدیمی بسیج است که سابقه آن به تشکیل پایگاه‌های مقاومت در ادارات در سال ۱۳۶۹ باز می‌گردد. سال ۱۳۸۸، با سازماندهی جدید اقشار در بسیج، «سازمان بسیج کارمندان» شروع به فعالیت کرد. «تربیت نیروی انسانی و کادرسازی برای نظام» و «جذب و آموزش کارمندان در بسیج» مهم‌ترین اهداف این سازمان است. مسئولان سازمان در سال ۱۳۹۶، اعلام کرده‌اند ۶۴ درصد کارمندان دولتی عضو بسیج کارمندی هستند.

مطالب مرتبط:

برای دانلود اینفوگرافیک اینجا کلیک کنید.

برای دیدن صفحه اینتراکتیو اینجا را کلیک کنید

 

 

 

 

 

 

ثبت نظر

استان‌وایر

«سوسنگرد تا امشب به زیر آب می‌رود»

۱۸ فروردین ۱۳۹۸
خواندن در ۱ دقیقه
بسیج مستضعفین؛ سازمان‌ها و معاونت ها