نه مرد، نه مسلمان؛ مای ساتو مامور جدید گزارش از جمهوری اسلامی

دوره ماموریت «جاوید رحمان»، گزارش‌گر ویژه شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد درباره وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران پایان یافت و «مای ساتو»، یک حقوق‌دان برجسته و مدافع حقوق بشر از ژاپن جانشین او شد و ماموریتش را شروع کرد.

***

مای ساتو هفتمین گزارش‌گر ویژه سازمان ملل متحد برای وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی است. پیش از این، «آندریاس آگوئیلار» از سال ۱۳۶۳ به مدت دو سال، «رینالدو گالیندوپل» از ۱۳۶۵ به مدت ۹ سال، «موریس کاپیتورن» از ۱۳۷۴ به مدت هفت سال این مسوولیت را برعهده داشتند. 

در دوره ریاست جمهوری «محمد خاتمی»، با بهبود نسبی وضعیت وخیم حقوق بشر در ایران، مدتی «کمیسیون حقوق بشر» که بعد به «شورای حقوق بشر» تغییر نام داد، گزارش‌گری برای ایران تعیین نکرد.

در حالی که اوضاع در ایران مجددا رو به وخامت می‌گذاشت و جمهوری اسلامی با سرکوب خونین اعتراضات سال ۱۳۸۸ نشان داد که ابایی از شلیک مستقیم به معترضان ندارد، مدتی طول کشید تا این که شورا از سال ۱۳۹۵ دوباره گزارش‌گر ویژه برای جمهوری اسلامی منصوب کرد. 

«عاصمه جهانگیر» از این سال تا ۱۳۹۷ گزارش‌گر ویژه سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر ایران بود اما حکومت همچنان با گزارش‌گر ویژه همکاری نمی‌کرد. 

در سال ۱۳۹۰، در اواخر دوره ریاست جمهوری «محمود احمدی‌نژاد»، شورا بار دیگر به تمدید ماموریت گزارش‌گر رای داد.

جمهوری اسلامی در پیامی به شورا اعلام کرد تنها در صورتی با گزارش‌گر همکاری می‌کند که این فرد دست‌کم دارای سه شرط باشد؛ زن نباشد، مسلمان باشد و از اتباع کشورهای عربی هم نباشد. 

کار برای شورا آسان و «احمد شهید»، وزیر خارجه پیشین مالدیو که یکی از سه نامزد بود، به عنوان گزارش‌گر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران انتخاب شد.

احمد شهید مرد مسلمانی از یک کشور غیر عربی بود که به سبب منصبی که به عنوان وزیر خارجه در اختیار داشت، با جمهوری اسلامی و فضای حاکم بر آن آشنا بود. 

شهید به مدت پنج سال در ایران ماموریت داشت اما جمهوری اسلامی بر خلاف وعده‌ای که داده بود، با او همکاری نکرد و هرگز اجازه نداد به ایران سفر کند. سرتیپ پاسدار «مسعود جزایری»، معاون فرهنگی ستاد کل نیروهای مسلح گفته بود: «در ایران هیچ‌کس منتظر به‎اصطلاح گزارش‌گر حقوق بشر سازمان ملل نیست و بهتر است او مقصد سفر خود را به ‎سمت واشنگتن یا لانه زنبور تغییر جهت بدهد.»

جاوید رحمان، ششمین گزارش‌گر ویژه حقوق بشر سازمان ملل متحد هم در دوره ماموریت پنج ساله‌اش که امسال به پایان رسید، همین وضع را داشت. او یک مرد مسلمان پاکستانی‌الاصل بود که در یکی از فاجعه‌بارترین وضعیت حقوق بشری ایران ماموریت  داشت. 

در دوره رحمان، جمهوری اسلامی مرتکب سرکوب خونین آبان ۱۳۹۸ و سپس بی سابقه‌ترین سرکوب، یعنی کشتار شهریور ۱۴۰۱ به بعد شد؛ زمانی که میانگین تعداد اعدام‌ها در ایران از هر ۱۲ ساعت یک اعدام گذشت.

اینک مای ساتو به عنوان هفتمین گزارش‌گر ویژه سازمان ملل متحد برای وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی منصوب شده است. او دارای دکترای حقوق است و مسیر حرفه‌ای و تحصیلی او با پژوهش‌های گسترده و مشارکت در حقوق بشر بین‌المللی بوده است. تحصیلات اولیه‌ ساتو در ژاپن و تحصیلات تکمیلی او در بریتانیا بوده است و اینک هم در استرالیا زندگی و در رشته حقوق تدریس می‌کند.

مای ساتو در پروژه‌های مختلف حقوق بشری شرکت داشته و به توسعه سیاست‌ها و چارچوب‌های قانونی برای حفاظت از حقوق بشر کمک کرده است. کار او اغلب بر مسایلی مانند مجازات اعدام، حقوق محاکمه عادلانه و رفتار با زندانیان تمرکز داشته است و اینک از نزدیک باید وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی را نظارت و به شورای حقوق بشر گزارش کند. 

ماموریت گزارش‌گر جدید به چهار نوع فعالیت قابل تقسیم است:

اول- نظارت بر نقض حقوق بشر در ایران که برای او به معنی آن است که نقض‌ها و سوءاستفاده‌ها را مستند ‌کند. کار ساتو شامل جمع‌آوری داده‌ها، مصاحبه با قربانیان و شاهدان و همکاری با سازمان‌های حقوق بشری محلی و بین‌المللی است.

دوم- گزارش‌دهی و دفاع از حقوق بشر؛ یعنی مای ساتو به طور منظم یافته‌های خود را به شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد گزارش می‌دهد و شرح دقیقی از وضعیت حقوق بشر در ایران ارایه می‌کند. این گزارش‌ها برای اطلاع‌رسانی به جامعه بین‌المللی و پیشبرد اقدامات لازم برای رسیدگی به نقض‌ها توسط جمهوری اسلامی حیاتی هستند.

سوم- تماس با مقام‌های جمهوری اسلامی ایران تا آن‌ها را به رعایت استانداردهای بین‌المللی حقوق بشر ترغیب ‌کند. جمهوری اسلامی ایران تاکنون همکاری جامعی با گزارش‌گران نکرده و به هیچ کدام از گزارش‌گران دو دهه اخیر اجازه سفر نداده است. اما ساتو باید به تماس با ماموران جمهوری اسلامی در خارج از ایران، خصوصا در ژنو که مقر شورای حقوق بشر است، ادامه دهد.

چهارم- افزایش آگاهی عمومی از طریق صدور بیانیه‌های عمومی، تعامل با رسانه‌ها، شرکت در مجامع بین‌المللی و جلب توجه‌ها به وضعیت ایران بخش دیگری از ماموریت ساتو است. تلاش‌های او به منظور جلب حمایت جهانی برای حفاظت و ترویج حقوق بشر در ایران است.

هیات حقیقت‌یاب بین‌المللی که شورای حقوق بشر تاسیس کرده، گفته است وقوع «جنایت علیه بشریت» توسط مقام‌های جمهوری اسلامی احراز شده و با آماده کردن فهرستی از مظنونان ارتکاب این جنایت، از دولت‌های دموکراتیک که دارای نظام قضایی عادلانه هستند، خواسته است تا این افراد را محاکمه کنند.

هم‌زمان، گزارش‌گر ویژه قبلی، یعنی جاوید رحمان در آخرین ماموریت خود  برای اولین بار در تاریخ جمهوری اسلامی گفته حکومت ایران در ارتباط با بهاییان احتمالا مرتکب جنایت «نسل‌کشی» شده است.

این البته شروع روندی است که می‌تواند به تاسیس دادگاه‌های ویژه برای این افراد از سوی سازمان ملل متحد منجر شود. بنابراین در پنج سال آینده، مای ساتو ماموریت خاص‌تری از شش گزارش‌گر قبلی خواهد داشت؛ ماموری که بر خلاف همراهی قبلی شورای حقوق بشر با جمهوری اسلامی، نه مرد است و نه مسلمان.